Maanden geen bericht. Ja, het hakt er flink in, een moeder met een forse beroerte. Incontinent en behorend tot de minieme groep die allergisch reageert op catheters, waardoor ze nu in imperfecte ‘inco’s’ gekleed gaat, zonder onderbroek; imperfect, d.w.z.: het loopt er soms langs. Geen gevoel (had ze al niet) in haar linker lichaamshelft maar nu ook een linkerarm die dienst weigert en in onvoorspelbare spasmen uitschiet. Niet meer in staat op eigen benen te staan; daarmee verlies van een belangrijk revalidatiedoel. Een verblijfshuis waar schaarste regeert. Vooral om een negatieve reden nog aan het leven gebonden: geen afscheid kunnen nemen van haar kinderen (hoewel ze de halsbandparkieten en koolmezen met pindabolletjes aan de raamspijlen voedt).

Dat vertelde ze. Dat ontroert. Niet weten of je vooruit of terug moet kijken.

Daarnaast een drukke klus voor twee dagen erbij genomen en zowaar vandaag en gisteren tegen het overspannene aan (ik verwaarloos mijn tweede baan), op een manier die ik inmiddels herken (zo ouderdom iets leert, is het oude liedjes herkennen en weten hoe ze ongeveer aflopen), wat niet wegneemt dat de symptomen en (minder adequate) copingsmanieren zich herhalen.

Dit alles is niet de reden ‘om de pen op te pakken’ (sleetse frase als bewijs dat ik op de rand zit). Dat is de man die mij in de freelanceklus aanstuurt. Hij is veel niet. Niet charismatisch, mist visie, past op de winkel. Hij praat wollig en lijkt het niet te beseffen.

Hij meende gisteren dat ik vorige week ‘bozig’ was. Ik weet dat ik een keer innerlijk heftig reageerde op zijn ‘doe rustig aan’-signalen. Want ik weet dat hij wil dat ik dingen realiseer en me erop afrekent als het niet geschiedt. Kortom, loze gebaren.

Maar daaronder zit nog wat, merk ik gisteren: hij doet me aan mijn vader denken (hoewel ik mogelijk ouder ben!). Saai, burgerlijk, fantasieloos en met zwakke pogingen tot een vaderlijke opstelling. Het rakelt onopgeloste conflicten met mijn overleden vader op. De boosheid dat ik van zo’n sukkel afhankelijk ben, omdat ik niet zonder zijn goedkeuring kan. Hem niet nodig willen hebben. De onmacht van niet binnengelaten worden.

Heinrich Vogeler, voor hij werd ingehaald door de geschiedenis

Veel kunstuitleg irriteert mij. Eerder dit jaar reageerde ik op de catalogustekst bij een Tjebbe Beekman-expositie. Gisteren stoorde me sommige informatie bij de Haagse School-expositie, momenteel te zien in het Haags Gemeentemuseum. Ik bezocht het museum afgelopen maand enkele keren, allereerst voor de glasexpositie. Ook kan ik symbolisten en aanverwanten moeilijk weerstaan, dit keer de prerafaëlieten. De laatsten blijven voor mij sprookjesvertellers maar ik heb er een zwak voor. Misschien uit weemoed naar een verloren gegane mogelijkheid. Na het verlies van God en de grote ideologieën staan symbolisten, hoewel eerder in de tijd, voor het verlies van het geloof in een kleinere droom, die van een vitaal, gezond onbewuste. Ook sprookjes zijn echter verbleekt, na mythen en bijbelse verhalen. Strips en cartoons, hun historische opvolgers, hebben nooit de pretenties en status gehad die sprookjes enige tijd bezaten.

Mieke Groot in het Gemeentemuseum, in kunstige installatie van een aantal van haar oudere werken. Ik houd van werk dat mogelijkheden van materiaal en expressie onderzoekt én ‘gewoon’ mooi is. Ook vakmanschap laat zich niet wegkijken. De werken lijken een reeks studies, waarin Groot voor de ogen van de kijkers op een aantal dimensies varieert: kleur, doorzichtigheid, binnen/buiten, open/dicht, huid, vorm

‘Niet te filmen’ werk van Caroline Prisse – een foto van een ander hieronder

niet dat die foto de veelkantige ervaring van het werk ook maar benadert

Richard Price. Ik heb een zwak voor de bootvorm, voor mij verwant aan, maar met een andere gevoelslading dan de ‘open vulva’-vorm. Dit werk spreekt sterk zintuiglijk, het licht, de openende wand, de stevigheid (‘homp vlees‘, dat woord dan zelf ook weer vooral zintuiglijk), het vorm- en hard/zacht-contrast

In een luchtledig
Terug naar de Haagse School. Men probeert in de expositie het beeld bij te stellen als zouden de schilders van de Haagse School alleen geïnteresseerd zijn in de arme vissers en boeren als ‘pittoresk onderwerp’ en ongevoelig voor hun onterecht maatschappelijk achtergestelde situatie. Ook zou hun werk de pre-industriële werkelijkheid verheerlijken. Ze voerden, kortom, een achterhoedegevecht tegen de oprukkende industrialisatie. Het is niet moeilijk in deze voorstelling van zaken een progressieve vooringenomenheid te herkennen.

Wat brengt de tentoonstelling tegen deze aantijging in stelling?

• Beperkt overtuigend: enkele schilderijen waarin de moderne tijd is meegenomen, in de vorm van een door het landschap rijdende trein. Beperkt overtuigend, omdat ik niet weet in hoeverre dit uitzonderingen zijn op de regel.
• Deels overtuigend: de bewering dat sommige schilders van de Haagse School een ‘profane religie’ wilden. Het schilderij van David Artz roept dat zeker op. Minder overtuigend vind ik het bij “Het deel der armen”, hoewel de schilder met zijn titel zeker naar het bijbelse verhaal van Ruth en de arenraapsters verwijst. Maar de afbeelding overtuigt mij niet. De vermeend rijkere vrouwen zien er niet rijker gekleed uit. Ikzelf zag, voor de uitleg, gewoon een vrouw aan het werk en een dochter die meegaat.

David Artz – Terugkeer van de kudde. Dit werk is sterke illustratie bij de bewering dat de Haagse School een ‘profane religie’ wilde, als vervanger van de ‘echte’. De lucht is deels in goudverf, waardoor wel heel sterk de madonna wordt opgeroepen. De schapen daarentegen weigeren symbolische trekken aan te nemen en zich als schaapjes Gods te tonen. De eenheid van kleur (groen, bruin, geel) schept daartegenover weer een ‘religieuze’ eenheid/heelheid, die echter nergens vat krijgt, het blijft haken naar (= profaan)

Philip Sadée – Het deel der armen

• Deels overtuigend: een ‘naturalistisch’ element, de inspiratie door Zola, zich uitend in de behoefte scherp te kijken (excuses voor de vaagheid, ik weet alleen dat ik de bewering ter plekke wel waargemaakt vond, het zullen wel de schilderijen met arbeiders geweest zijn)
• Vergezocht: de symbolische/diepere betekenis. In een strandscène spelen een jongen en meisje, onder het oog van hun moeder, in een plas water. De jongen houdt een bootje vast. Ik dacht: zijn vader is vast visser, nu zou hij met een autootje spelen. Het informatiebord in de zaal maakt ervan: de schilder wijst vooruit naar de toekomst, waarin de grootgeworden dochter net zo op de uitkijk staat naar haar echtgenoot als ze nu naar haar broer kijkt.
• Geen mening: de Holllandse School zou, in overeenstemming met de tijdgeest, het nationaal karakter proberen vast te leggen.

Meer schimmenrijk
Je kunt wel van alles beweren over kunstwerken (boek, film, schilderij, sculptuur, object), maar voor zover je je in het verhaal/de voorstelling bevind, ben je je in een werkelijkheid met eigen wetten, beweeglijk als je geest.

Ik bedoel:

• Een schilderij van Mesdag, vissers terugkerend van zee, deed me sterk aan een vergelijkbaar schilderij van Caspar David Friedrich denken; beide troffen me als allereerst atmosferisch. Terwijl je blik van boven naar beneden beweegt, beweeg je perspectivisch in een glijdende beweging van lucht naar water naar voorgrond. Dat is op zich altijd wel zo, maar de onbepaaldheid van lucht en water en het ’Japans mysterieuze’ van spiegelend licht in water (hoewel buiten Japan even bekend) maken het mysterieus vol-ledig (ik blijf verwijzen)

Een (andere) atmosferische Mesdag naast de Caspar David Friedrich die ik in Hamburg zag

• Alle kunsttheorie ten spijt, bezorgt onderstaand schilderij me allereerst sterk gevoel van ‘geen vaste grond onder de voeten’ hebben, deining

• Bij een van de twee schilderijen met een trein, een avondlijk beeld bij maanlicht, moet ik onvermijdelijk denken aan een schilderij van De Chirico, met ook een donkere locomotief die door het beeld rijdt, bij De Chirico kondigt het een of ander onheil aan (door de slagschaduwen en lege pleinen die zijn werk in die tijd heeft, of volg ik hier braaf de gangbare receptie?)

• Bij een ander, klein schilderij werd mijn aandacht naar de forse lijst getrokken. Ik dacht: je kunt je blindstaren op de voorstelling maar er is ook een expositie over schilderijlijsten mogelijk of over de ’sociologie’ van kunstgenot. Al drukt zo’n schilderij ontwakend besef van het onrechtvaardig lot van de arbeidende klasse uit, dan nog stelt zo’n lijst gerust: de revolutie zal zijn tijd wel duren. Dit object blijft primair versiering in een burgerlijk huis, de lijst kost misschien een half maandloon van een arbeider.

Alleen kunstvoorwerpen die te stoffelijk worden (letters waarvan de materiële kant zich opdringt) en een naïef- of kryptorealistische lezing frustreren – werken waarvan de lijst moeilijk van de voorstelling te scheiden is, waarin voor- en achtergrond dooreenlopen – ontsnappen hieraan. Zoals het Transformatiehuis van Caroline Prisse of de installatie van Marianne Lammersen (geblazen vormen, vilt en hijskraan).

Maandag heeft mijn moeder, negenenzeventig, een beroerte gehad. Mijn zus en ik waren, sinds een jaar, rustig bezig een geschikt columbarium of urnenveld te vinden en een geschikte urn, om niet overvallen te zijn als het moment komt; alles in overleg met mijn moeder, die aan huis gebonden is (we maakten foto’s).

Het grote verschil tussen voorbereiding en deze confrontatie met een mogelijk nabije werkelijkheid is een toegevoegd sterk gevoel van verantwoordelijkheid.

Sterven doe je niet alleen. Mijn moeder is op een onvoorspelbare tocht. De dood is dichtbij.

Ik had weleens gelezen of opgevangen dat, vlak voor de dood, de wegen van stervende en familie/omgeving scheiden. De een vertrekt, de anderen blijven. De stervende zou zich dat als eerste realiseren en ernaar handelen, in zichzelf keren. Men vertrekt alleen.

Zo gaat het nu in elk geval niet. Het dringt zich juist op dat mijn moeder mij en de andere kinderen nodig heeft. We begeleiden haar op een onzekere weg die we evenmin kennen als zij. We waken bij het leven. We reizen mee.

Hij zat geklonken aan zijn pc als een rhesusaapje aan zijn draadmoedermodel.

Zelfde hek, man, constellatie. Vandaag zie ik niets.

Het is dat dat kijken mijn ding geworden is hier. Daardoor merk ik het kroos op het water (was er vorige keer niet) en de zwaluwen – ‘nieuw vorige keer’ - op: ze scheren weer, of nog steeds, boven het water.

Maar mijn ogen pakken niets. Ik vrees teken (ik draag een korte broek)(ja, maar vorige keer ook). Ik roffel op het hekpaaltje.