Teletekst meldt 700 bezoekers van Occupy Den Haag. Stadsomroep Den Haag re- lativeert: verspreid over de hele dag. Toen ik om 14.30 uur arriveerde, waren ze al naar de binnenstad (wist ik toen niet).

Wat willen ze? Teletekst schrijft de demonstranten een gedeelde analyse van de situatie toe, vanwaaruit men actie voert: banken, sommige investeerders en toezichthoudende politici zijn de oorzaak van de financiële crisis.

Dat is meer analyse dan te vinden op de site van Occupy Den Haag. Die noemt vage doelen (“gelijk beslissingsrecht voor de 99%”):

Ook het resultaat van een chatsessie van “enkele diehards” eind september is van een treurige onbenulligheid (“Wij zijn vóór Ware democratie”).

“Wij geven politici & banken één kans”. “Dank je wel voor de lankmoedigheid!”.
“Wij zijn vóór een andere eerlijke wereld”. “Doe mij de huidige maar”.

De NRC interviewde drie initiatiefnemers – nadrukkelijk géén leider(s) – van Oc- cupy Den Haag aan de vooravond van de actie (NRC, vrijdag 14 oktober 2011). Mijn vooroordeel – activistische anarchisten trekken de kar, met als makke dat men in absolute tegenstellingen denkt, tegen de staat en het systeem vecht en
geen genoegen neemt met minder dan een nieuwe orde – werd iets bevestigd:

• De bewering dat 1 procent het voor de overige 99 procent heeft verpest – maar dit is overgenomen campagneslogan. Gerben (namens zichzelf): “Wat ons bindt, is dat we ons niet gebonden voelen aan de samenleving”.
• Robert Julius, ex-student filosofie, 23 jaar: “Op internet gelden oude machtsstructuren niet. Het gaat niet om uiterlijk of gezag, maar om de inhoud”. Die inhoud wordt gelijkvloers gezocht. Gerben: “Vannacht ander- half uur geslapen. Eerst gepraat over een nieuwe server. Daarna nog een hele discussie over de waarde van vrijheid”.
• Gebrek aan leiderschap en visie: een simpel overleg met de politie over het regelen van de demonstratie duurde drie uur in plaats van de gebruikelijke 60 minuten. Het invullen van het aanmeldingsformulier voor de demonstra- tie nam drie dagen in beslag. Vooral de vraag “doel van de demonstratie” bleek struikelblok.

“Toen om vier uur ‘s nachts, vlak voor de deadline, nog steeds vier mensen in één bestand zaten te typen, heeft iemand gedacht: ik verstuur het gewoon. Gerben: “Op hoofdlijn waren er concessies”.

       Toevoeging 22 oktober: een “Mooi stuk over Occupy Den Haag van een De
       Pers journalist” bevestigt het gebrek aan praktische zin/doelgerichtheid bij
       de discussiërende en demonstrerende niet-leiders. Die moest komen van
       een grafisch ontwerper:

Naast een hardcore groep die alleen het Malieveld verlaat om in de stad te demonstreren, zijn er enkele tientallen mensen die af en toe langskomen. Zoals de nuchtere grafisch ontwerper Pascal, een dertiger die overdag werkt, maar ‘s avonds komt helpen. Hij loopt met een EHBO-hesje rond, helpt met de website, of denkt mee over de organi- satie van het kamp. Van hem kwam het idee om groepen te vormen. Er zijn nu teams voor hygiëne, creativiteit, logistiek, beveiliging, media en meet & greet.

de maker van deze clip, met zijn quasi-helpende inzet van ‘recht doen aan het protest’ (niet alleen anarchisten en werkloze jonge academici), heeft zijn eigen belang

De rudimentaire analyse in bovenstaande clip:

• anderen moeten de crisis betalen (“Nee, wij gaan de crisis niet betalen”); de belastingbetaler betaalt ten onrechte de crisis (bedoeld: de gewone burger).
• de rijken moeten proportioneel meebetalen aan het oplossen van de crisis (onder andere met argument: “Wij hebben recht op dat geld, want wij werken ervoor”)
• werk in de zorg moet beter betaald. Dit gekoppeld aan “gewoon, vrijheid voor iedereen” en solidariteitswens (“we moeten elkaar helpen”)
• Tegen het banksysteem; tegen de vermenging van de bankensector, het be- drijfsleven en de politiek
• Tegen zelfverrijking aan de top (en subtop): het kapitalisme gaat nu “te ver”, teveel “geld uitgeven”; mensen zouden met minder (materiële dingen, een tweede huis, tweede auto) tevreden moeten leren zijn.
• Voor inkomensnivellering: “De rijken worden alleen maar rijker en de armen worden armer, terwijl er makkelijk iets aan te doen is, waarschijnlijk”. Idem, met pleidooi voor solidariteit: “Welvaart zou met iedereen gedeeld moeten worden; ouden, zieken, mensen die niet kunnen werken. Het land is van ons, behoort de inwoners toe, en niet slechts enkelen”. 
• Tegen het mismanagement van Nederland, van onze pensioenfondsen, onze spaargelden. Tegen machtsmisbruik. Tegen de weggenomen vrijheid: “Ik voel niet veel vrijheid meer”.
• Tegen politiek als slechts “management”, ideeënloos: “Je zult mensen ook moeten motiveren”. Financieel beleid in het algemeen of bezuinigen wordt als ideeënloos gezien. Politiek moet de werkelijke behoeften van mensen adresseren (“taking care of”) en er moet aan een gevoel van solidariteit gebouwd worden, aan een gevoel van samen aan een gedeeld project wer- ken. Ook kritiek op de kiezer die politici kiest op persoonskenmerken.
• Zorg voor de wereld voor mijn (klein)kinderen

Vanmorgen las ik de toepasselijke column van Bas Heijne. Ik nam 65 kopieën mee naar het Malieveld. Het leek me een geschikt vertrekpunt voor eventuele open debatten die zouden plaatsvinden. Wellicht zou ik me aan een gesprek wagen en anders de stapel achterlaten, bijvoorbeeld uitreiken aan een aanwezige coördine- rende persoon.

Een vriendin van me was er om 14 uur – kennelijk net na het vertrek van de op- tocht – en sms-te dat het een lege bedoening was. Op het veld zaten mensen op een kleed of stonden in de nabijheid van hun tent. Het leek wel het strand: ieder- een bewaakte zijn gebiedje. Van enige intentie tot interactie met burgerij of an- dere aanwezigen is mij niets gebleken (achteraf misschien begrijpelijk, men paste op de tent).

het veld om 15.00 uur

Een jong stel, aan de rand van het gebied, was de uitzondering. Een flapovervel naast het wandelpad bevatte hun discussiestelling: “Verander mensen, niet de wereld”.

Ik heb mijn kopieën bij me gehouden. Ik moest uiteindelijk door naar mijn moe- der in het verpleeghuis.

Het leek op letterlijk “zitten goed te wezen”. Een memora- bele scène uit Spike Lee’s Do the right thing kwam bij me op: oude dronkaard geeft jonge knul wijze levensles:
“Always do the right thing”.
“That’s it?”.
“That’s it”.
“I’ve got it. I’m gone”.

zie op 1.59 min. Dit is de verknipte scène.

Dat je zonder analyse niet ver komt, toont een clip van Fox News in uitvergrote vorm.

          Fox News haalt alles uit de kast: visueel de link leggen met Flower
          Power, uitzinnige uiterlijken en mensen met ‘rare’ hoge stemmetjes.
          Deze presentator ontkent zelfs de overlap in sentimenten tussen Tea
          Party- en Occupy-beweging.

Vertrekken vanuit een verondersteld gedeeld moreel sentiment is te weinig. Want morele sentimenten delen Tea Party-aanhangers en Occupy-beweging. Maar hun ‘analyse’ van de oorzaken en voorgestelde oplossingen lopen uiteen.

Natuurlijk is het vervelende van analyses dat ze tweedracht zaaien en mensen op zichzelf terugwerpen. Maar dat is hetzelfde als vaststellen dat resultaten boeken zonder inzet, strategie, (tactisch) vernuft en vasthoudendheid niet gaat. En dat actievoeren geen toneelstukje is.

Ik meen dat de gemene deler waarop de Occupy-beweging drijft verontwaardiging over zelfverrijking en afwentelgedrag is (wel de lusten, niet de lasten). In onder- staande trailer van Inside Job appelleren de beelden van buitensporige welvaart direct (seconde 28, seconde 57 e.v.). Daar is niets mis mee. Maar wanneer zulke morele energie zich niet vertaalt in een analyse van de oorzaken – en Inside Job biedt die: piramidespel, fraude, tekortschietende professionele ethiek (econo- men, toezichthouders, bankiers, handelaren, politici), te grote invloed van de fi- nanciële sector op de politiek, laffe politici - en een strategie hoe verandering te bewerkstelligen, verzandt een en ander al snel.

De informatiedichtheid van Inside Job is hoog. De eerste keer bleef vooral de bul-
ly-kop van Larry Summers me bij – en doodde elke lust tot verweer - en de ras-
pende stem van de vertegenwoordiger van de Amerikaanse Vereniging Eigen
Huis (nou ja, niet echt), die al decennia de problemen aangekaart had maar on-
gewenst een Cassandra-rol had

Misschien is het gedeeld moreel sentiment dit keer wel voldoende voor een effec- tieve, beperkte gezamenlijke actie (tegen de mediamacht van Fox News in). Als Tea Party- en Occupy-mensen nu eens gezamenlijk actievoerden voor berechting van hoofdschuldigen van de kredietcrisis van 2008 – zoals bij eerdere bankfraudes is gebeurd – en terugvordering van de ‘piramidespelwinsten’ van de belangrijkste CEO’s? Van zulke veroordelingen kan een heilzaam preventief effect uitgaan.

De Occupy-beweging is impliciet een commentaar op de huidige politiek. Kenne- lijk worden de grieven van deze burgers – die kleine morele agenda van: bestraf zelfverrijking over de ruggen van burgers – onvoldoende opgepikt door bestaan- de politieke partijen en regeringen.

[Correctie november 2011: mogelijk ben ik iets te rooskleurig over de gedeelde sentimenten van Occupy-ers en rechts-populisten geweest. Mijn huidige scepsis:

• Die overlap kan er weleens uit bestaan dat beide populisten zijn, wier a- nalyse drijft op een te simpel onderscheid tussen elite en volk. Sarah de Lange:

Dit populistische gedachtegoed is ook terug te vinden in de geschriften van de Occupyers. Zij claimen dat het volk uitgebuit wordt door een elite van bankiers en politici, die met elkaar onder één hoedje spelen om hun positie en rijkdom in stand te houden, en stellen dat zij de belangen verdedigen van de 99 procent van de bevolking die niet bulkt van het geld en nauwelijks politieke macht heeft. In de woorden van Occupy Amsterdam: ,,De Occupy-beweging is van het volk, van de 99 procent”.

Hoewel de Occupy-activisten benadrukken dat ze uit alle lagen van de bevolking komen, beklemtonen ze ook dat ze allemaal gewone burgers zijn. Op de website van Occupy Amsterdam staat te lezen: ,,We zijn gewone mensen. We zijn, zoals jij, individuen die elke ochtend op- staan om te studeren, werken of werk te zoeken. We zijn mensen met familie en vrienden.” (..)

Het populisme heeft zowel goede als slechte kanten. Zo is het we- reldbeeld van de Occupyers dichotoom en weinig genuanceerd, en dragen zij geen concrete oplossingen aan voor de problemen die zij signaleren. (..)

De Occupy-beweging toont wederom aan dat kiezers in Nederland, en elders in de wereld, zich onvoldoende vertegenwoordigd voelen door de gevestigde politieke partijen. Voor hen is het inmiddels vijf voor twaalf.

• Juist op het iets ongenuanceerde aspect van Inside Job - althans volgens Liesbeth Noordegraaf-Eelens - waarbij achteraf iedereen altijd al zag dat complexe financiële producten als CDO's 'niets anders dan' een piramidespel waren, slaat de Occupy-beweging aan. Men zoekt de versimpeling. Dat is bevorderlijk voor groepsvorming op korte termijn maar garantie voor falen later [einde toevoeging november].

Persoonlijk heb ik weinig op met het drop out-sentiment. Dat begint met het streven naar machtsvorming vies te verklaren (zie het geëmmer van de niet-lei- ders hierboven).

De ludieke Occupy-deelnemers doen me denken aan publiek in Thialf, dat soms vooral zijn eigen feestje bouwt, inclusief dweilorkest. Drie keer raden wat ik in deze vergelijking onder schaatsen versta.

In de basisdemocratie-kant (“Iedereen welkom, ieder’s inbreng is geweldig”) her- ken ik de agressie van de gelijkschakelaars, de aversie tegen mensen die zich van de massa onderscheiden. Elite is vies, al is zij gebaseerd op verdienste.

Bijgevolg vindt men vaak het wiel opnieuw uit.

Deze clip onthult de richtingloosheid van de Occupy-mensen (2.40 min. – hoewel dit ook geval van kwaadaardig editen, verneukt worden door de mediamaker kan zijn) en hun vermogen tot daderschap

Toen ik arriveerde, zat mijn vriendin op een bankje bij het hertenkamp (het Oc- cupy-veld had geen bankjes). Een man passeerde en vroeg of wij wisten wat die tenten waren. We raakten in gesprek over de crisis. Op een bepaald moment vroeg ik zijn politieke kleur. “Er is eigenlijk geen partij die mijn meningen re- presenteert. Het zou een mengeling van rechtse en linkse elementen zijn. Ik heb CDA gestemd, VVD, ook weleens links”. Hij zat in het vastgoed maar op beschei- den schaal, verhuurde garages. Zijn vader was aannemer geweest.

In dat gesprek merk ik mijn eigen neiging om de hete brei heen te draaien, de sfeer goed te houden. Begrijpelijk: de man liet zijn hond uit, je begint beleefd. Maar ergens bereik je het punt: gaan we echt in gesprek of blijven we deze be- leefdheden uitwisselen? Mijn vraag naar zijn politieke kleur markeerde dat om- slagpunt.

De man was, op een weidse manier, tegen overheidsbemoeienis. De Amerikanen hadden de crisis van 1929 toch ook op eigen kracht (= zonder overheidsbemoeie- nis) opgelost? Ik had geen antwoord klaar, bij gebrek aan kennis van de oorzaken en oplossing van die crisis.

Vanavond bekeek ik het begin van Inside Job opnieuw. Vrije spel van de markt na de Krach? De Glass-Seagall-Act (1933) heeft lang het bankgedrag voorkomen dat, na de deregulering onder Reagan, de recente bubbles inleidde (Clinton ondernam er ook niets tegen).

[Toevoeging 22 oktober] Overigens ontbreekt de analyse bij Occupy Den Haag niet. Een stuk van Marion (sprekend voor zichzelf?) volgt de analyse van Inside Job grotendeels. Nu nog het praktisch vervolg. Marion plaatst twee massieve blokken tegenover elkaar. Ongemerkt zit daarin mijns inziens een zelfvergroting, als in: de goede kleine David tegenover het kwade en sterke systeem.

“Fundamentele keuzes” door de politiek zijn volgens haar noodzakelijk. De “ban- kiersuitleg van de religie van de “vrije markt” “ dient verlaten – ze laat in het midden of ze de geperverteerde bankiersuitleg bedoelt of het kapitalisme in het algemeen. Ook is ze erg overtuigd van haar (/hun) gelijk (“geen zin meer om te wachten totdat het doordringt” en “Wij beginnen vast, en jij mag meedoen”):

Door het bezetten van symbolische plekken – in Nederland het Beurs- plein in de hoofdstad en het regeringscentrum in Den Haag – probeert de Occupy-beweging duidelijk te maken dat het op deze manier niet verder kan, en dat een fundamentele kritiek op de heersende econo- mische verhoudingen actueler is dan men in Den Haag doet voorkomen. Wij hebben geen zin meer om te wachten totdat het doordringt dat ze, met de omarming van de bankiersuitleg van de religie van de “vrije markt”, een grote vergissing hebben begaan. Er staat domweg te veel op het spel. Hun onwil en onmacht om over fundamentele keuzes na te denken, daar consequenties aan te verbinden en ze als ideaal te verwe- zenlijken, zijn in ieder geval niet de onze. Wij beginnen vast, en jij mag meedoen.

Natuurlijk is de Occupy-beweging “fundamenteel vernieuwend” en schermt Ma- rion met een verwantschap met de Arabische Lente (“Arabische revoluties“), ziet ze de actie op het Tahrirplein als een “collectieve zelfemancipatie” – terwijl ze tegelijk de zorg van Zizek, ook door Heijne genoemd, tot de hare maakt. Grootse dromen, grote woorden, niet gesteund door werkelijkheid [einde toevoeging].

Tot slot Heijne’s column. Aan de ene kant ondersteun ik de strekking, aan de an- dere kant is, wat hij ook zegt, Heijne gratuit – een columnist. Het steevast in twijfel trekken van de motivaties van mensen, onder het mom van de dingen niet mooier willen voorstellen dan ze zijn, gaat tegenstaan. Het roept een leunstoel op. De verbinding met een handelingsperspectief ontbreekt. Ik denk dat Heijne, als hij in de spiegel kijkt, beaamt dat hij ongeschikt is voor iedere beweging. Hij is behept als individualist. Abram de Swaam bekende ooit iets vergelijkbaars.

Heijne stelt dat ‘linkse’ mensen terugschrikken voor het moeizame werk van de wereld veranderen. Het gelijk aan je zijde hebben en anderen aansporen, is mak- kelijker (“Men voelt zich er goed bij (Neem het niet!), pronkt met bewijzen van het eigen gelijk”).

Van Jelle Brandt Corstius pakt hij die uitspraken op die hem ongericht boos doen overkomen (“Hier moet je bij zijn, ook al weet je niet precies waar je bij bent. Meedoen is belangrijker dan winnen”) en besluit dat Jelle er zo een is die afkomt op de reuring (“Acteurs, journalisten en denkers haasten zich bij de opstandigen aan te sluiten, want de opwinding zelf was al genoeg eh, opwindend”). Het is al- tijd sympathiek je tegenstander zo sterk mogelijk te presenteren.

Ten gunste van Brandt Corstius in De Wereld Draait Door kan gezegd:

• Hij gebruikt zijn bekendheid om PR te genereren
• Hij start een activiteit die kennis over de financiële crisis vermeerdert: openen van een open luchtbioscoop en vertoning van de kwalitatief sterke documentaire Inside Job
• Hij doet een algemene wake up-call: wordt wakker, die crisis raakt ook jou, gaat ook over jou
• Hij focust, heeft het niet over het systeem, erkent het bestaan van zeer verschillende politieke opvattingen maar acht ze irrelevant. Zijn actiepun- ten: “ietsje meer regels voor banken”, zoals een “groter eigen vermo- gen” (5.00 min), “kleinere banken” (5.15 min), “scheiding nuts- en inves- teringsbanken” (6.50 min) en de oproep deze onderwerpen te agenderen (in de Nederlandse politiek).

Jelle Brandt Corstius in De Wereld Draait Door

Ook de intellectuelen Stiglitz, Naomi Klein en Zizek schrijft Heijne ijdelheid en vrijblijvendheid toe. Zizek krijgt nog de gunstigste pers.

Critici van het neoliberalisme als Naomi Klein en Joseph Stiglitz haast- ten zich naar Wall Street om hun gelijk op te eisen. Ik gun ze hun mo- ment. Alleen: hun scherpe kritiek van het afgelopen decennium is aan de zijlijn gebleven. En heeft geen noemenswaardige invloed gehad op het systeem, er is geen krachtige beweging uit voortgekomen die het systeem zelf te lijf is gegaan. (..)

Men blijft hangen in een academisch discours of organiseert universi- taire debatten of ludieke manifestaties, maar pogingen om zich wer- kelijk te organiseren, om werkelijk in te grijpen in het systeem, strandden door een fataal gebrek aan praktisch engagement.

“Haastten zich naar Wall Street”, “gun ze hun moment”? Heijne verzint ijdelheid (je gelijk halen) die hij vervolgens ontmaskert.

Maar al had Heijne gelijk: wat is de toegevoegde waarde van het melden van dit oordeel?*

Heijne analyseert met een zekere overtuigingskracht in Moeten wij van elkaar houden (2011) de zwakke manier waarop links het populisme retorisch bestrijdt. Dat gaat dus over hoe je in het debat op te stellen. Des te merkwaardiger dat hij het krachteloze Bromsnor-effect van zijn gemopper niet in de gaten heeft.

Nou ja, hij weet mij te ergeren.

De implicatie van Heijne’s betoog is dat ook Stiglitz en Klein lifestylende linksen zijn. Ze hebben niet geholpen een beweging op te richten die hun inzichten han- den en voeten geeft.

Van mij hoeft die eis (een beweging helpen oprichten) niet, hoewel Heijne het klassieke dilemma voor intellectuelen aanstipt. Maar als hij het doet, laat hij dan ook zichzelf langs zijn meetlat leggen en de waarachtigheid van deze wekelijkse meningen en oordelen op bestelling toetsen. En toelichten waarom hij zich ontsla- gen acht van de taak aan machtsvorming te doen, praktisch engagement te to- nen.

Over de Occupy-protesterenden laat Heijne zich tegenstrijdig uit:

• ze zijn woedend (op de niet-lerende bankiers). Woede als boosheid, niet onmacht
• ze geloven niet in revolutie (dit als sadder but wiser)
• ze zijn beschaafd
• onmacht knaagt aan ze (waar blijven die linkse politici om ze te mobiliseren)

In dat laatste element schuilt de tegenstrijdigheid. Waarom geeft Heijne de de- monstranten niet op hun falie? Zitten me daar een potje onhandig boos te wezen, als de grommende motor van een auto die niet wegrijdt.

Heijne gaat over twee weken in Groningen in debat met Dick Pels (zulke publieke optredens beschouw ik overigens als een vorm van praktisch engagement), wiens Het volk bestaat niet de nodige suggesties bevat om “in te grijpen in het sys- teem” (niet het “economisch” systeem – of laat Heijne uitleggen wat hij bedoelt – maar onze democratie, zich echter uitstrekkend tot adviezen over de media). Ik ben benieuwd wat dat debat oplevert. Ze delen populisme en de effecten van de huidige mediacultuur als interessegebied.

Ik gok op ruzie op betrekkingsniveau: Heijne vindt Pels idealist, blauwdrukden- ker met een slecht begrepen machtswil, Pels Heijne eenzijdig erudiete sombe- raar die teveel zijn beleving op de wereld projecteert en zijn aanmatiging niet beseft.

*: Ik heb dit gemopper van Heijne eerder Bromsnor genoemd. Ook deze week op Twitter was het weer raak:

In #NRC het onvermijdelijke opiniestuk waarin het wordt OPGENOMEN voor de NS-plaszak. Zelfs het dwarse geluid is in NL angstig voorspel- baar.

Heeft Heijne nu echt niet in de gaten dat zijn tweet even onvermijdelijk en voor- spelbaar is? Met Rob Hoogland schud ik het moede hoofd.

“Authenticiteit, zeggen zij, is een relatief begrip geworden” – Bas Heijne, 2007, p.107

Bovenstaande uitwisseling kreeg deze week veel aandacht. Ook mij beroerden de beelden, maar om een andere reden dan de nadruk kreeg. Mij raakte vooral wat ik niet zag.

            Geraakt worden door wat je niet ziet bij een eerdere gelegenheid

Afstand/nabijheid en de mediacultuur
Allereerst miste ik trekken van een bekend oud type politicus: de staatsman, type ‘wakende vader’. Drees, Kok en, beoogd, Cohen. Piet Hein Donner kleedt zich als een.

Ivo Opstelten, corporale variant van de vaderlijke staatsman

De ‘wakende vader’ hield afstand, was rustig, geen man van heftige gevoelsuitin- gen. In onze huidige “mediacultuur” doen deze gedragskenmerken het, naar ver- luidt, minder goed bij het publiek. Dat eist emotie, benaderbaarheid.

Dubbelzinnige kwaliteit van de ‘wakende vader’-politicus was diens veronderstel- de zorgzaamheid. Hij waakte. En was hij misschien niet de meest toeschietelijke man, hij stond er als het nodig was. Betrouwbaar. Degelijk. In Nederland: sober. Zorgzaamheid hoeft niet gepaard te gaan met gevoelsexuberantie. Maar zorg- zaamheid is wel dubbelzinnig: wilt u een papa of mama als politicus?

Gevoelsexpressie, zo zuinig aanwezig bij de wakende vader, is wel kenmerk van de mediacultuur, wier ‘logica van het vermaak’ (Dick Pels, Het volk bestaat niet, 2011, p.147) in toenemende mate de politieke verslaggeving beïnvloedt. Buite- nissigheden, provocaties, conflicten, schandalen, competitie en het spel om de macht winnen in de verslaggeving aan belang ten koste van rationele exercities, zoals bijvoorbeeld het onderzoeken van de consequenties van een voorgenomen wetsvoorstel.

“De politiek werd (..) vernederd in de Soundmix Show” (Bas Heijne, Het verloren land, 2003, p.160)

Nu is ons contact met politici vreemd. Vroeger verliep het via affiches, toespra- ken voor grote menigten en later voor de radio. Televisie, gevolgd door internet en sociale media, heeft dit contact veranderd. Het blijft iets imaginairs houden (je kijkt naar een scherm, kunt niets terugzeggen) maar is tegelijk heel direct en indringend. De socioloog Dick Pels gebruikt de term ‘parasociaal’: niet sociaal, niet asociaal, maar ernaast (o.c, p.146), nog het best te vergelijken met de rela- tie tussen een fan en een ster. De politicus op tv beroert zeker ook het hart en de onderbuik (“een meer amusante, emotioneel geladen en intuïtieve verstandhou- ding”, o.c, p.170).

Het maakt politici gewoner dan in de tijd van het optreden in stadion of bierhal:

Hoe men deze ontwikkelingen ook beoordeelt, het is duidelijk dat hier een verlies van aura optreedt, omdat politici niet langer geloofwaardig kunnen poseren als de Grote Leider, maar gewoner moeten overkomen en qua achtergrond en levensstijl dichter bij hun kiezers moeten staan. (..) Politici waren voor de komst van het mediatijdperk gewend om op te treden in grote arena’s, waar zij weidse gebaren moesten maken en een donderend stemgeluid moesten opzetten om door zoveel mogelijk mensen gezien en gehoord te kunnen worden (..). Op tv moet alles spontaan, subtiel en intiem zijn. (Pels, o.c, p.147, 148)

Van Grote Leider naar celebrity. Naast de glamour die een politicus qualitate qua krijgt door met het hoofd op tv te verschijnen, met bonuspunten voor de ongrijp- bare kwaliteit: ’mediageniekheid’, vergt die benaderbare ‘gewoonheid’ onder- houd en inspanning:

‘Ik heb het over authenticiteit. Iedereen moet het op zijn eigen manier doen. Ik besteed er heel veel tijd aan. Jezelf zijn op televisie… authen- tiek. Onze generatie is zo ingesteld op beeld. We prikken er zo door- heen als je jezelf niet bent op tv. M’n grootje, die kon je nog voor de gek houden, maar mij niet meer.’

Doet u het goed op tv? ‘Ik kijk geregeld terug hoe ik het doe. Omdat ik wil zien: wat doe ik goed, wat doe ik fout? Dat analyseren vind ik heel belangrijk. De tv is zo’n beetje de enige manier waarop politici veel mensen bereiken. Ik probeer daar mijn weg in te vinden.’

En? ‘Ik vond mezelf heel verkrampt op 2 april, dat D66-congres dat live werd uitgezonden. Strikt vast aan m’n tekst en aan m’n rol. Maar ja, wat wil je, die spanning… Ik vind het prettiger als ik wat meer tijd heb om mijn verhaal te vertellen. Barend en Van Dorp, dat vind ik prettig.

‘Door de directheid van die drie die tegenover je zitten kan ik meer van mijn verhaal kwijt.’

Wat vindt uw vrouw? ‘O, die is kritisch. Heel kritisch. Maar ze begint tegenwoordig met de positieve punten. Haha. Ik moet er natuurlijk nog achter komen wat werkt en wat niet werkt. Ik krijg in elk geval een heel aardige respons. Ik merk dat mijn zichtbaarheid, mijn herken- baarheid, niet onder doet voor die van collega’s die er al langer zitten. Dan denk ik: nou, de eerste graadmeters zijn goed.’

Aldus Alexander Pechtold (Volkskrant, 9 juli 2005). Pechtold kon zelfverklaard goed uit de voeten met de directheid van Barend en Van Dorp. Tegelijk bena- drukt hij het belang voor een politicus betrouwbaar over te komen:

‘De mensen op straat (..) zijn de kinderen naar school aan het bren- gen, met de hypotheek bezig, met oma in het verpleeghuis. Die weten niet hoe de dingen die ze ‘s avonds even in het journaal zien, passen in ons grote verhaal van wat we aan het doen zijn voor het land.’

Ze willen het niet weten. ‘Nee. Natuurlijk niet. Ze hebben andere prio- riteiten in het leven. Ze hebben hooguit een paar minuten per dag de tijd voor ons. Dus is het zaak in die paar minuten heel duidelijk neer te zetten wat we willen. En dan niet in grote bewegingen met percenta- ges en zo. Nee, vertel het nou eens in twintig seconden NOS -Journaal op een manier zodat iemand die er weinig tijd voor heeft het ook be- grijpt en zich vertegenwoordigd voelt. Dat ze zeggen: die vent zou mijn buurman kunnen zijn. Daar zou ik zo een tweedehands auto van kopen. Heel veel mensen willen helemaal geen verstand hebben van politiek, maar het gevoel: ze belazeren me niet.’ ¹

De nadruk op ‘persoonlijke’ ontboezemingen in hedendaagse talkshows (Pauw & Witteman, De Wereld Draait Door) frustreert het decorum en de distantie welke voorheen het uiterlijk kenmerk van betrouwbaarheid waren. Pechtold probeert zijn ‘betrouwbaarheid’ uit te drukken in een meer ‘persoonlijk’ uitingsregister: ‘zichzelf zijn’, bijvoorbeeld niet zo gespannen als op het D66-congres (hoewel dat authentieke gespannenheid was). “Authenticiteit. (..) We prikken er zo doorheen als je jezelf niet bent op tv”.

onderhoud en inspanning: de gespannen echtheid van Alexander Pechtold

Tegelijk blijkt het mogelijk echtheid voor te wenden (“M’n grootje, die kon je nog voor de gek houden”) en eraan te werken (“Ik moet er natuurlijk nog achter komen wat werkt en wat niet werkt”).

Bij nader inzien heeft Pechtold het niet over authenticiteit en betrouwbaarheid maar over authentiek en betrouwbaar overkomen. Pechtold werkt aan zijn ethos.

Pechtold’s voorkeur voor het programma Barend en Van Dorp kan men evenzo retorisch duiden. De directheid en ruimere spreektijd die hij in dat programma waardeert, had hij ook kunnen krijgen bij NOVA, voorloper van Nieuwsuur. Moge- lijk prefereerde Pechtold daarom vooral het element waarin Barend en Van Dorp zich van NOVA onderscheidde: ongedwongenheid – en misschien omdat ongedwon- genheid Pechtold goed afgaat.

Die ongedwongenheid en dat persoonlijke heeft zijn schaduwzijde:

Natuurlijk is het prettig om politici scherp ondervraagd te zien worden op een directe toon, die sinds lang uit de politieke journalistiek ver- dwenen was. (..) Maar al te vaak slaat de scherpe journalistiek om in borreltafelsentiment. Dat lijkt op een potje vrij ouwehoeren over za- ken die iedereen aangaan, maar het onderliggende sentiment is dat al- les wat niet direct is en niet persoonlijk, ook automatisch schijnheilig is. (..) Wat ook maar enigszins abstract wordt, is vanzelf onoprecht. (..) Decorum is verdacht. (Bas Heijne over Barend en Van Dorp, Het verloren land, 2003, p.163)

HardTalk: directe toon zonder borrelnootjes

Henk Bleker: de beroerdste niet

Een politicus die echtheid oefent…verplicht spontaan zijn…communiceren via stijl, uiterlijk en lichaamstaal: het brengt in verwarring. Wat zien we nu precies op het televisiescherm: acteurs of echte mensen? Een goed eerste antwoord is, nogmaals: retorici, mensen bezig, via het gesprek met de tv-presentator of jour- nalist, u te overtuigen.

Zoals Pauw en Witteman een oortje in hebben, hebben politici een oogje op u (2.29 min)

Deels kijken we naar imago’s. Voor BN’ers – en dat zijn politici, vanuit het per- spectief van de mediacultuur – volstaat de voorgespiegelde werkelijkheid van het imago. De door een politicus aangenomen houding hoeft niet ondersteund door overeenkomstige daden of karaktereigenschappen. Het is een ‘boodschap’, on- derdeel van branding, de politicus als “persoonsmerk” (Pels, o.c, p.171):

Uitspraken, lichaamstaal, uiterlijk en accessoires vormen één pakket dat via de beeldbuis wordt aangeprezen en overgedragen. (o.c, p.152)

Zoals kunst ‘de waarheid liegen’ kan, ‘liegt’ een politicus zijn of haar politieke boodschap.

Rita Verdonk belichaamde de zich schrap zettende ‘bedreigde burger‘ die ze niet was.²

Rita Verdonk’s poging een stevige toon te combineren met die van gewone burger in het gedrang.

Voor zover politici een electoraal wenselijk beeld van zichzelf trachten neer te zetten, doen hun politieke tegenstanders alle moeite dat beeld te ontkrachten met een negatief tegenimago. Zij gaan daarin soms ver, zoals in het tot verve- lens toe eenzijdig “framen” van de opponent.

De “flip-flop” / “u draait en bent niet eerlijk”. Dick Pels: “In een machocultuur is alle onzekerheid vrouwelijk” (Een zwak voor Nederland, p.201) 

Pels schetst een spectrum van acterende politici, met aan het ene uiteinde Bal- kenende (weinig vorm, veel inhoud), en aan het andere Verdonk (weinig inhoud, veel vorm). De politieke stijl van Verdonk noemt hij “in feite haar enige pro- grammapunt” (in de strijd met Mark Rutte om het lijsttrekkerschap van de VVD) (o.c, p.175). Kenmerken van die stijl: het hameren op ‘regels zijn regels’, daad- kracht en doorpakken.

Twee andere voorbeelden: de stijl van Wilders is er een “van welbewuste provo- catie, intimidatie en belediging”, diens uitstraling “permanente boosheid en verongelijktheid”, waarbij “zijn berekenende fanatisme de inhoud van zijn boodschap zowel verscherpt als versmalt” (o.c, p.180). Pechtold: “Sterk merkbe- wust, niet vies van ijdelheid en ambitie, en gezegend met een mediamieke bra- voure, (..) er expliciet op uit de politiek persoonlijk te maken” (p.180).

Bas Heijne beschrijft op vergelijkbare wijze, maar tegelijk meer algemeen en beperkt, de kenmerken van de verbale retoriek van rechtse populisten in Europa en de Verenigde Staten:

Politieke uitzinnigheden, brutale uitspraken en hyperbolische veront- waardiging, meestal gedaan vanaf de zijlijn (..). Ze gaan zonder uit- zondering over de ondermijning van de natie door immigratie en de dreiging van de islam – en de jammerlijke ontkenning van die hete hangijzers door de gevestigde politiek. (..)

De incidenten waar de heftige taal mee geïllustreerd worden, lijken (..) tastbaar. Aanleiding vormen altijd concrete gevallen (..). Uitver- groting is meestal selectief, de woordkeus altijd hyperbolisch (..), de problemen dikwijls virtueel (..), maar waar het om gaat, is dat er con- sequent gesproken wordt in een taal die aanvallend en dramatisch is en dicht bij de alledaagse herkenbaarheid lijkt te staan (..) (Moeten wij van elkaar houden, p.56, 57-58)

Ook hier is de invloed van de mediacultuur merkbaar: sommige incidenten ken- nen burger en politicus alleen van de tv (vandaar Heijne’s ‘lijken tastbaar’: “Als het niet uit eigen ervaring is, dan bereiken die gevallen de burger wel via beeld- vorming in de media, waar incidenten met een bepaalde resonans – zoals de over- last van Marokkaanse jongens – uitvergroot worden” (o.c, p. 57-58)).

In deze mix van echt, ‘gelogen echt’ en ‘gelogen gelogen’ gedrag zoekt de burger zijn weg. De mediacultuur en de bijbehorende ‘personalisering’ van de politiek heeft daarbij zijn voordelen, volgens Pels: het bevordert de betrokkenheid van lageropgeleide burgers, die afhaken bij de verstandelijke behandeling van poli- tieke onderwerpen.

Als ingewijden in de codes van de mediacultuur ontwarren zij echt en onecht als de besten:

…schept ruimte voor nieuwe vormen van visuele en emotionele ‘gelet- terdheid’, die burgers in staat stellen om politieke karakters te ‘lezen’ en hun stijl te ‘proeven’, en ze daardoor beter te kunnen beoordelen op hun competentie en authenticiteit (o.c., p.170)

In een situatie van chronische informatie-overload is een algemene in- druk van persoonlijke authenticiteit, betrouwbaarheid en integriteit (of het gebrek hieraan) voldoende voor een adequate beoordeling van poli- tici door burgers. Dat mediagenieke personages steeds meer komen bovendrijven (..) is (..) een logisch gevolg van dit nieuwe stijlbewust- zijn (o.c, p.171)

Een opmerkelijk optimisme over “intuïtieve” verstandhouding met de politicus en dienovereenkomstig proeven van diens ingewanden. Evenzo herkent men langs deze weg denkbeelden:

Politieke mediasterren (..) belichamen bepaalde politieke thema’s in een aantrekkelijke ambiance (..). De identificatie met een politiek idool is ook de herkenning van een politieke idee. (o.c, p.171)

Een tegenovergestelde beleving zette de Amerikaanse filosofe Susan Neiman er- toe zich eind 2004 in het actuele politieke debat te mengen. Het mondde uit in het boek Morele helderheid (2008). Naar haar mening zegevierde in de omstreden overwinning van George Bush op democratisch presidentskandidaat John Kerry beeldvorming over de werkelijke stand van zaken:

Zoals velen op die derde november was ik niet alleen ontzet, maar ook verbijsterd door de claim dat de kiezers George W. Bush hadden geko- zen omdat ze zich ongerust maakten over morele waarden (Morele hel- derheid, p.13)

Wat ons terugbrengt bij de vraag: kan de kijker geacteerde van echte daadkracht onderscheiden? Wint de zwak gebrachte waarheid van de sterk gebrachte leugen?

Evident lijkt dat een sterk mediaoptreden nooit bewijs is voor de juistheid van daarin verkondigde opvattingen.

Cohen als kopjes thee-drinkende slampamper danwel standvastig verdediger van het gezond verstand en bezonnenheid

Pels heeft een grote gevoeligheid voor beïnvloeding van mensen langs andere we- gen dan die van ‘het rationele argument’. Maar in zijn wens de lageropgeleide kiezer op zijn/haar niveau te bereiken (sluipt hier niet een vooroordeel binnen?) lijkt hij zijn kritische reserves even opzij te zetten.

Morele dilemma’s lijken me nooit op te leuken tot het lekkere gevoel van de me- diacultuur. Mediacultuur is het hongerige Afrikaantje-met-gironummer, is her- kenbaarheid, nabijheid en een minstens lauwwarm bad van gezamenlijkheid.

Amuserend debat dreigt menens / sensatie te worden – onbedoeld pleidooi voor de waarde van distantie (en beheersing, als je wilt overtuigen) 

Hier spreekt enige frustratie van mijzelf als vrijwilliger voor Amnesty Internatio- nal. Ik heb enigszins mijn bekomst van het moeten opleuken van mensenrechten- schendingen voor tieners en twens op popfestivals die, cool of uitgelaten maar al- tijd bewust van hoe men overkomen wil op de eventueel toekijkende andere fes- tivalgangers of de vriendengroep, op de foto gaan met een mensenrechtenbord in de hand, eventueel uitgedost met door ons uitgereikte verkleedattributen. Ik heb geen zin me te moeten verontschuldigen voor het lastigvallen met werkelijkheid – en zo voelt het haast.

Tot slot, de oprukkende mediacultuur is geen verklaring voor waarom Rutte geen afstand hield tot Wilders. Rutte stond per slot van rekening in de Tweede Kamer en niet in een televisieshow, zonder presentator en in een formeel format (of er- voer Rutte de Algemene Beschouwingen inmiddels óók als optreden in een live-tv-programma?).

Die gewenste afstand is een functiekenmerk. Als premier had Mark Rutte meer op zijn strepen kunnen en moeten staan dan hij deed toen Wilders hem als persoon aansprak. Maar Rutte leek niet te beseffen dat hij een ambt bekleedde.

Of distantie in het ambt tot het verleden gaat behoren, gegeven de personalise- ring van de politiek, is de vraag (ik denk van niet), evenals hoe dit te beoorde- len. Berlusconi is een mooi voorbeeld om uw mening aan te vormen.

Verinnerlijkte overtuiging
Hoewel geen veelgeziene gast in praatprogramma’s heeft Rutte één kwaliteit die hem daarvoor geschikt maakt: hij praat gemakkelijk. Qua type is hij minder ‘wa- kende’ dan ‘jonge vader’ (vraag: “Hoe combineert u werk en zorg?”), ‘dynami- sche manager’ of ’vlotte jongen’.

Risico is perceptie als adolescent, bij Rutte beeldvorming als ‘vrijgezel/moeders- kind’ of ‘praeses van het corps’ (naar Claudia de Breij), ‘studentikoos’. Daarin laat zich de impliciete norm herkennen dat een politicus autoriteit moet hebben, een eigenschap die ik, net zoals ‘betrouwbaarheid’, eerder met een ‘wakende vader’-politicus dan een studiogast in Hilversum associeer.

 Autoriteit is niet seksegebonden. Converseren op kniehoogte is misschien duide-
 lijk voor ‘de mensen in het land’ maar draagt niet bij aan een indruk van autori-
 teit. Overigens toont de video dat Sap de gevisualiseerde beeldspraak terugver-
 taalt en een Venlose uitsmijter voorbereid had. Het plan mislukt. Wilders wim-
 pelt de aanval gemakkelijk af, Sap durft/wil niet vergelijkbaar ‘goedmoedig op
 de man spelen’ en in de beeldvorming verliest Sap.

Misschien heeft de perceptie als ‘adolescent’ maar een beetje met objectieve ge- gevens als leeftijd, jeugdige motoriek en omgangsvormen te maken. De succes- vol gebleken – niet effectief gecounterde – typering van Wouter Bos als ‘draai- kont‘ door premier Balkenende en anderen in 2008 is bijvoorbeeld georkestreerd door het CDA-campagneteam.³

Ook de tweede kwaliteit die ik miste in het optreden van Mark Rutte kan geor- kestreerd, geveinsd worden: verinnerlijkte overtuiging, gravitas, de ernst van iets belangrijks representeren anders dan je stormachtige zelf of carrièrezelf.

De vaderlijke staatsman in Nederland veinsde dat bijvoorbeeld een beetje. Hij is/was ‘bestuurlijk’ ingesteld, zei men, minder bedreven in en ook afkerig van het politieke straatgevecht. Het suggereerde dat hij zich liever op de inhoud concentreerde, op de lange termijn, het publiek belang. Maar misschien ontliep hij vooral het politieke gevecht, uit angst dat duidelijk zou worden dat achter het vaderlijk voorkomen weinig inhoud school (en weinig vechtersbaas).

Ensceneren van gravitas: 3 oktober 2008, bekendmaking dat de Neder-
landse overheid 100 procent eigenaar is geworden van Fortis Nederland

In zijn uitwisseling met Wilders liet Rutte weinig innerlijke overtuiging zien. Daarop komt het aan in ‘ongescripte’ situaties, zoals dit incident. Nu wreekte zich dat Rutte’s punt, “aap Erdogan”, ongemeend was, ingelast terwille van coali- tiepartner CDA. Als Wilders Rutte zijn momentje had gegund, zoals Wilders er zelf zo vele krijgt/pakt, was er niets aan de hand geweest. Misschien daarom dat Rutte zo “onberoerd” en wezenloos op Wilders reageerde, met een gespiegeld “Doe lekker zélf eens normaal!”.⁴

Strijdersdeugden
In de discussie over authenticiteit en betrouwbaarheid van politici stuitten we op het spanningsveld tussen overtuigingskunst en echtheid en op de ethische kant van politiek bedrijven.

Dat spanningsveld is verwant aan de strijd tussen de sofisten (leraren in de reto- riek) en filosofen in het oude Griekenland, het verschil tussen debat (als ‘gelijk willen halen’) en (ideaaltypische) dialoog (samen zoeken naar de waarheid).

De filosoof De Boer wijst op de “ethische leegte” van sommige veel gehuldigde waarden, zoals authenticiteit en betrouwbaarheid (door hem ‘integriteit’ ge- noemd). Ze zijn niet ‘humanistisch’ (in evaluatieve zin) maar ‘hoministisch’:

Er kleeft aan alle postulaten in dat opzicht een zekere ethische leegte. Het postulaat van de integriteit houdt in dat men zijn beloften houdt. De politieke geschiedenis laat echter zien dat het zeer gevaarlijk is daar een abstract principe van te maken. Of men een belofte al of niet moet houden, kan nooit beoordeeld worden onder afzien van wat er inhoudelijk beloofd werd. Hetzelfde geldt voor de authenticiteit. Wie stelselmatig volhardt in het kwaad, kan het ver schoppen op het punt van ‘eigenlijkheid’, misschien zelfs een unieke schurk worden. (Theo de Boer, Grondslagen van een kritische psychologie, 1980, p.160)

Zulke waarden eisen een hoger liggende waarde om ze te binden. Ethiek in de politiek is dan zelfbinding: je gelijk niet willen halen tegen elke prijs, jezelf ma- tigen – of soms een belofte breken – vanuit een of meer leidende waarden.

De spanning blijft. ”Politieke meningsverschillen draaien uiteindelijk altijd om de inhoud” meende Frits Bolkestein in 1997, maar retoriek helpt meningsverschillen helder en aansprekend neer te zetten.⁵

De daarbij optredende overdrijving en polarisatie nam hij voor lief:

Zij [de politici Den Uyl, Van Agt en Wiegel] slaagden erin hun bood- schap helder op media en publiek over te brengen. Zij maakten daarbij gebruik van vaste metaforen die aansloten bij hun politieke visie en denkwijze.

Hij erkende dat beeldspraken verborgen argumenten, emotionele overtui- gingsmiddelen zijn:

Wij leren hieruit dat woorden en beeldspraken niet noodzakelijk de werkelijkheid weerspiegelen, maar veeleer een visie ondersteunen. Taalgebruik moet binnen de smalle marges van de ideologie passen. Die marges beïnvloeden het stilistisch proces van weglaten, vergroten en bijkleuren.

Beeldspraken kunnen uiterst effectief zijn. Wie Europese integratie vergelijkt met fietsen, heeft maar één doel: voorkomen dat het inte- gratieproces tot stilstand komt. Want dan verliezen we ons evenwicht en vallen we om. Dit voorbeeld geeft tegelijk aan dat men zich niet moet laten vangen in het beeld dat de tegenstander oproept. Ikzelf geef er de voorkeur aan de Europese integratie te zien als een eik die langzaam tot volle wasdom komt.

Bolkestein bepleitte betere debatvaardigheden, heldere taal en een zich beperken tot de hoofdlijnen door politici. Dit waren niet louter technische aanbevelingen. Uitvoering vereiste moed:

De ambtelijke werkwijze van de Kamer wordt (..) slechts [doorbroken] door een mentaliteitsverandering bij politici zelf. Die vereist moed. Moed om een heldere en onafhankelijke stelling in het debat te be- trekken. Om ook als regeringspartij geen blad voor de mond te nemen. Om het debat te beperken tot de hoofdlijnen en niet te zwichten voor de terreur van ambtelijke detailkennis. En om helder en begrijpelijk te spreken.

Bolkestein’s eigen debatstijl was stellig en neigde naar het apodictische, “zoals past bij een man die meent de morele waarheid van onze cultuur in zijn binnen- zak te hebben” (Pels, Een zwak voor Nederland, p.207). Volgens sommigen ge- tuigt het van nog meer moed om twijfel in het debat te durven toelaten en open te staan voor de mening van anderen.

Van Doorn besteedt in 2006, anders dan Bolkestein, aandacht aan de mediacultuur en bijkomende ‘personalisering’ van de politiek. Voor het overige deelt hij diens mening: de mediacultuur vraagt om fatsoenlijke én krachtige, onafhankelijke po- litici:

Als de politiek persoonlijk wordt, zijn persoonlijkheden nodig, politici die indruk maken, die gezag en ervaring hebben. Ze moeten een snee over de wang hebben uit een oud duel en ooit het prikken van een mes in de rug hebben gevoeld van een rivaal. Ze mogen niet bangelijk zijn maar, ondanks alle peilingen, aan hun eigen standpunt vasthouden.

Dit zag hij niet overal om zich heen:

De politiek is de enige branche waar men met wat losse kreten aan de slag kan en met enige brutaliteit nog ver kan komen ook.

Hoe hachelijk het beoordelen van mensen is – of hoe vluchtig de politiek - blijkt uit Van Doorn’s oordeel over twee lijsttrekkers:

Twee van de drie grote partijen hebben een voorman in het veld die sinds kort nauwelijks meer geloofwaardig valt te noemen. Wouter Bos heeft het noodlot zelf over zich afgeroepen door te veel gedribbel en gedraai, Mark Rutte kreeg van een prominent partijlid [bedoeld wordt Verdonk] een mes in de rug.

Tot slot situeert ook Van Middelaar de politiek tussen gelijk hebben en gelijk halen. Hij is echter dubbelzinnig over toelaatbare overtuigingsmiddelen:

Politieke dieren kunnen geen heiligen zijn. Wie pretendeert het schip van staat van koers te kunnen doen wijzigen, moet ten minste zijn di- recte omgeving kunnen manipuleren. Het vraagt om gevoel voor recht- vaardigheid, zeker, maar ook om kennis van gedrag, drijfveren en zwaktes van andere mensen. Dat vergt ook ondeugden. Hoogmoed om te denken dat je president of premier kunt worden. IJdelheid om avond aan avond in zaaltjes hetzelfde verhaal te vertellen. Eergevoel om een plaats in de geschiedenisboeken te willen verwerven. (NRC, 4 april 2010).

Bij Van Middelaar heiligt het doel (gevoel voor rechtvaardigheid) soms de midde- len (manipuleren directe omgeving).

Strijdersdeugden, zijn mannetje staan, miste ik als laatste in de aanvaring van Rutte en Wilders. Rutte’s reactie op Wilders toont een man die is ingesteld op beschaafde, redelijke debatingpartners, ’sportief en Brits’. Hij is niet gewapend tegen wat daarvan afwijkt (of heeft weinig te verdedigen).

Psychologie van de kiezer
Betrouwbaarheid, autoriteit en een daarmee gepaard gaand hoog-laag-verschil (eerbied): twee kenmerken van de ‘wakende vader’-politicus die te denken ge- ven. Verraadt het verlangen naar zo’n type politicus niet een kinderlijke be- hoefte aan een beschermer, een papa? Velen, voor wie de politiek en het wereld- gebeuren te ingewikkeld zijn, verlangen er inderdaad naar zich te kunnen verla- ten op iemand die ze vertrouwen. Dat beantwoordt niet aan het ideaal van de zelfsturende, geïnformeerde burger, wel aan de werkelijkheid van veel levens.

adolescent verlangt naar gravitas

Ook de ‘zonen’-politici, de ‘vlotte jongens’ of ‘dynamisch managers’, kunnen in een psychologische dynamiek met hun kiezer verkeren. De relatie lijkt horizonta- ler dan die tussen de ‘wakende vader’ en zijn aanhangers, maar kan de burger bijvoorbeeld verleiden tot de ijdelheid te denken dat hij/zij, samen met de ‘krachtige’ politicus, deel van de oplossing is en anderen het probleem (ze moe- ten bijvoorbeeld “in hun kracht gezet”). Een harde meritocratie ligt op de loer. Ook dat is een vorm van versimpelen van de werkelijkheid.

In Amerika lijken burgers ‘competentie’, een kwaliteit die elementen van ‘auto- riteit’ en ‘betrouwbaarheid’ verenigt, zij het op een beperkt terrein (vergelijk: de specialist) van hun senatoren belangrijk te vinden.

Aldus leert onderzoek. Maar onderzoek leert zoveel. Interessant is vooral hoe deelnemers aan dit onderzoek tot hun oordeel kwamen. Ze bekeken gedurende 1 seconde foto’s van twee kandidaatsenatoren, die werkelijk met elkaar (en moge- lijk een derde) om een senaatszetel van een staat gestreden hadden. 

De senatoren stonden kandidaat voor een andere staat dan waaruit de proef- persoon afkomstig was. Doorgaans zijn uitheemse senatoren onbekend. Na een seconde bekijken van de foto’s beantwoordden de deelnemers vragen als: wie van de twee is het meest intelligent, het meest competent, het meest sociaal?

Zeventig procent van de kandidaten die, op basis van een fotoscan van 1 secon- de, gemiddeld als meest competent waren ingeschat, hadden hun senatorsver- kiezing daadwerkelijk gewonnen (Ab Dijksterhuis, Het slimme onbewuste, 2007, p.85-89). Het onderzoek roept vele vragen op – bijvoorbeeld of men niet op zoek is naar een prototype van ‘de wakende vader’. Voor mijn doel volstaat sensitief te maken voor processen die onder de oppervlakte spelen.

 foto en grafiek uit artikel over genoemd onderzoek

De psychologie van nationalisme
Een vergelijkbaar verlangen naar geborgenheid als waarop de ‘wakende vader’-politicus inspeelt, is werkzaam in sommig nationalisme. Dick Pels duidt de uit- vinding van nationalisme in de negentiende eeuw als een reactie op de ont- wrichting van bestaande, kleinschaliger verhoudingen door de industrialisering. De ‘natie’ moest een nieuw thuis bieden:

De metafoor van nationale verwantschap tilt het familie-sentiment (intimiteit, geborgenheid, veiligheid, identiteit) naar het abstracte niveau van een meer omvattende sociale eenheid. (..) Kritischer op- gevat, kan het nationalisme dus worden beschouwd als een krampach- tige poging om het familiegevoel vast te houden in een samenleving van losser wordende traditionele verbanden (Een zwak voor Nederland, 2005, p.103, p.104)

Ik betwijfel of ‘nationalisme’ ooit ‘authentiek’ kan zijn, de geborgenheid kan geven van een gezin (als het werkt), de gehechtheden van een goede vriendschap (als beide hem diepgang geven). ‘Authentiek’ lijkt me ook ongeschikt woord voor de materie waarover we het hebben. Je kunt gehecht zijn aan onze polders of je verwant voelen met en, wie weet, een beetje trots zijn op de democratie die in Nederland al vroeg vorm kreeg in de waterschappen. Maar wie zou een ander ooit zijn of haar gehechtheden of opvattingen willen opleggen?

Opvattingen over de Nederlandse identiteit zijn theoretische constructies. Som- mige hebben het historisch gelijk wellicht meer aan hun zijde dan andere. Maar men belast de discussie over nationale identiteit door de eigen opvatting ‘au- thentiek Nederlands’ te noemen. Dat is op zijn ergerlijkst een poging de discus- sie te beslechten met een machtswoord.

Toch doen sommige nationalisten dit. Ze betichten hun opponenten (impliciet) van landverraad (zelfhaat, enz). Pels oordeelt zulk nationalisme “regressie naar de valse zekerheden van een substituutfamilie” (p.122) of ’nationaal-fundamen- talisme’ (o.c, p.102), “inclusief de bijbehorende externe vijand” (p.106).

Pels keert het om en acht zulke sterke nationalisten zelf onwaarachtig: niet ten opzichte van de natie maar intellectueel (mijn oordeel) – door het debat over de eigen opvattingen te ontlopen - en in meer persoonlijke zin: sterk ’nationaal’ gevoel overdekt een feitelijk gebrek aan verbondenheid. Pels spreekt in dit verband van een “reactieve leegte”, een nationalisme van “wij zijn niet wat zij zijn” (p.124).

Voor Pels is ook het recente nationalisme ‘reflex’ op ontwrichtende maatschappe- lijke ontwikkelingen, nu niet langer de industrialisering maar de algehele ver- snelling, het vloeibaar worden van wat vast scheen. Dit maakt een existentiële onzekerheid bij sommige mensen wakker, duid ik zijn analyse:

Niet iedereen voelt zich thuis in een ambigue, complexe, beweeglijke wereld. De ‘postmoderne conditie’ kent vele verliezers, die door deze vluchtigheid gedesoriënteerd raken, en die zich voelen aangetrokken tot familiale, nationale en religieuze mythen die de hoop op psycholo- gische en culturele heelheid levend houden  (o.c. p.118)

Pels verwijst hier mijns inziens minder naar ‘verliezers van de globalisering’ dan naar de eenzaamheid van de menselijke existentie, bij hem gepsychologiseerd tot een genetisch bepaald (on)vermogen met complexiteit, veelheid en verander- lijkheid om te gaan (wat er weer meer een dysfunctie van maakt):

Een van de belangrijkste verschillen [tussen mensen] is de mate waarin zij in staat en bereid zijn om onzekerheid en twijfel toe te laten, hun oordeel op te schorten in plaats van stellig te hameren op hun eigen gelijk. Het zou weleens kunnen zijn dat dit existentiële verschil (in het vermogen om verschillen te tolereren) ten grondslag ligt aan allerlei andere tegenstellingen. Eerder dan om denkstijlen gaat het hier om basale levenshoudingen (o.c, p.200)

Naast deze genetische verklaring geeft Pels nog twee andere ‘psychologische’ en deels sociologische verklaringen:

1. Nationalisme is een uitkomst voor verliezers van de meritocratie (succes en verlies volledig de verantwoordelijkheid van het individu): “Nationalisme is een goedkope manier om zelfrespect te verdienen en onbehagen te compen- seren, onafhankelijk van verdienste: je kunt je beter voelen dan anderen zonder hard werken of talent te bezitten. Het geeft een nieuwe geborgen- heid” (Het volk bestaat niet, p.50)
2. Nationalisme is het hedendaagse consumentisme opgeblazen tot natieschaal, een vreemde hybride van een beperkte liberale vrijheidsgedachte, consu- mentisme, nativisme, conservatieve sentimenten en een gevoel van be- dreigde welvaart, samen te vatten in de strijdkreet: samen voor ons eigen (o.c, p.35, 40-44).

• De natie als los samenstel van individualisten: beperkte liberale vrijheidsgedachte
• Het vorige uitvergroot tot de natie. Men schaart zich – bij gebrek aan een andere gemene deler – om een gedeelde vijand: de vreemde, soms: de volksvreemde elite. De eis: “baas in eigen land” en “eigen volk eerst”.
• Consumentisme: klant is koning. Sterk verzet tegen binding door anderen. Men geeft anderen – autoriteiten, politie, buren – niet het recht aan te spreken op het eigen gedrag (“Waar bemoei je je mee”).
• Nativisme: de aanname, tevens eis, dat naties bewoond worden door een homogeen samengestelde groep, de “autochtonen”. Vreemde elementen – zowel vreemde mensen als vreemde ideeën – zijn per definitie bedreigend
• Overreactie op de bedreiging van eigen beginnende welvaart (dit is ook deel van de analyse van Van Reybrouck in Pleidooi voor po- pulisme, 2008)
• Een – mischien genetische, misschien reactieve – voorkeur voor strengheid en autoritarisme (arbeid als plicht, loon naar werken). In de creatieve mix kenmerkend voor dit type nationalisme wordt de ‘hardwerkende Nederlander’ afgezet tegen de ‘uitkeringtrek- kende migrant’.

Het leidt tot een bij aanvang tot falen gedoemd, want op drijfzand gebouwd
” ‘volks individualisme’ dat sterk wordt verankerd in het consumentisme en de nationale identiteit” (o.c, p.43), tot een vorm van:

‘welvaartchauvinisme’ waarin de bescherming van de nationale eco- nomie, van inheemse ondernemers en de eigen arbeiders centraal staat: eigen werk, eigen markt, eigen welvaart, eigen pensioenen, eigen uitkeringen eerst! (o.c, p.39)

Pels vindt deze verklaring een vooruitgang in vergelijking met die waarin het he- dendaags populisme en nationalisme wordt weggezet als ‘puur’ negatieve rancu- nebeweging, d.w.z: zonder ideeën. Maar feit blijft dat in de samenstellende ‘i- deeën’ de schuld voor wat niet goed gaat steevast bij anderen/vreemdelingen wordt gelegd. Het was goed, tot de ander/het vreemde de boel kwam verpesten.

Zoals hier gepresenteerd, met ingebakken verongelijktheid, kan iemand onmoge- lijk claimen “authentiek” van zijn/haar natie te houden. Pels gelooft nog wel in een gematigd nationalisme:

Nationalisme beantwoordt aan het zeer reële en authentieke verlangen van mensen om ergens bij te horen, om deel uit te maken van de cul- turele intimiteit van een gelijkgezinde groep of gemeenschap (Een zwak voor Nederland, p.117).

Schrap je het mijns inziens overbodige ‘reëel’ en ‘authentiek’, dan zegt Pels niet meer of minder dan dat de mens een sociaal dier is, met een ingebouwde behoef- te aan geborgenheid.

Psychologie van de niet-rancuneuze groepsidentiteit
Ook Bas Heijne schenkt, in zijn essay Moeten wij van elkaar houden, aandacht aan rancuneuze varianten van eigenheid/groepsidentiteit. Net zoals Pels ziet hij ontwrichtende maatschappelijke veranderingen als oorzaak.⁶ En ook Heijne vindt, net zoals Pels, het verlangen naar saamhorigheid, naar een thuis, natuurlijk en oordeelt consumentisme (vaak door betrokkene onbesefte) belemmerende factor.

De natie als thuis heeft niets ‘natuurlijks’. Pels onderstreept de hachelijkheid van het nationaal saamhorigheidsgevoel door erop te wijzen dat in onze tijd vooral de televisie een ‘natiestichtend’ apparaat is (de vakterm voor deze werking is ‘per- formativiteit’, het verschijnsel dat een term de zaak die het benoemt mede cre- eert). Soms gaat dat subtiel, zoals wanneer het weerbericht het weer stilzwijgend begrenst tot ‘ons’ land, maar het is een omvattend fenomeen:

Nederland is elke dag virtueel bijeen, voor de buis, tijdens nieuws- uitzendingen en praatprogramma’s maar vooral tijdens het eeuwig- durend amusement. Grote sportevenementen (de wedstrijden van het nationale elftal, EK’s en WK’s, de Olympisch Spelen), herdenkings- en rouwplechtigheden (Koninginnedag, Prinsjesdag, de vierde mei, de be- grafenissen van Pim, Claus, André, Bernhard en Theo) verenigen een groot deel van de burgers in een nationale kijkervaring. (..) De Neder- landse natie blijft al met al een precaire aangelegenheid. Als mensen zouden stoppen met deze dagelijkse investeringen, zou zij ophouden te bestaan (Een zwak voor Nederland, p.115)

Consumentisme frustreert een van de historische kenmerken van veel populis- tische stromingen: het verlangen naar een sterke leider. Heijne doet het he- dendaags verlangen naar politiek leiderschap af als schijn, oppervlaktefeno- meen. Leiders zijn vooral figuren die anderen eens zouden moeten volgen, degenen die de consumentburger dwarsbomen.

Achter de ogenschijnlijke behoefte aan leiders gaat volgens Heijne een ge- frustreerd verlangen naar verbinding schuil. We hebben onszelf in de nesten gewerkt. We aanvaarden geen tegenspraak meer, ook niet door zelfgekozen leiders. We zijn dolgedraaide individualisten, die onszelf de norm van alles verklaren en niet aan realiteitstoetsing doen. Heijne’s hoofdargument: de vele enquêtes naar leiderschap.⁷

Heijne’s “wij” is hier nogal onbepaald. In een eerdere column beperkt hij zich tot sympathisanten van Pim Fortuyn. De boodschap is eender: zij aanvaarden geen leiderschap en zijn gemankeerd individualist. Fortuyn belichaamt hun gespleten- heid: hij werd verwelkomd als brenger van negatieve vrijheid (vrijheid van be- moeienis door de elite) maar vervolgens blijkt men de ‘gewonnen’ vrijheid graag uit handen te geven, het eigen leven niet ter hand te kunnen nemen, gemakke- lijk te vangen consument als men is:

In een massacultuur willen mensen de macht over zichzelf hebben en tegelijkertijd geleid worden. De consument eist de vrijheid op om zich te conformeren. Fortuyn was de leider die het volk de macht terug zou geven én hij was Mozes die zijn volk naar de vrijheid zou leiden. Dat is een onmogelijke spagaat (..). Je vindt hem (..) niet alleen bij de Nieu- we Politiek, maar overal. (Het verloren land, p.182-183)

De goede verstaander herkent de dynamiek van de rancune: slechts beleving van een gevoel van vrijheid in het verzet tegen een vermeende dwingeland, leeg zo- dra op eigen benen.

Populistische politici bevredigen volgens Heijne (ook) een (late nageboorte van het) irrationele verlangen naar een “zuivere gemeenschap”. Heijne noemt Pim Fortuyn een late schijngestalte van het type “heroïsche buitenstaander” dat deze effecten bewerkstelligt. 

Afgezien van het feit dat dit “irrationele” motief, zoals we in het vorige citaat zagen, moet concurreren met het verlangen te willen shoppen (conformistische consument), bevreemdt Heijne’s redenering ook om een andere reden. Op het moment dat hij Fortuyn in zijn betoog introduceert, heeft Heijne al het type “he- roïsche buitenstaander” ondermijnd. Nuchterder bekeken vervullen ook heroï- sche buitenstaanders volgens Heijne de volgende functie:

“Een groep of samenleving raakt op een gegeven moment altijd op- gesloten in zichzelf en heeft een buitenstaander nodig om vernieu- wing te bewerkstelligen” (Moeten wij van elkaar houden, p.90).

Ook blijkt de “heroïsche buitenstaander”-rol niet noodzakelijk om de bijzondere verlangens op te wekken welke Fortuyn opwekte:

Afgezien van Pim Fortuyn zijn er niet veel populistische leiders die zichzelf vandaag de dag met Mozes zullen vergelijken. Liever presen- teert men zichzelf als de zuivere essentie van de gewone man (..) (p.99).

De “gewone man”, wiens “essentie” stem gegeven wordt door populistische poli- tici (we noemden eerder het voorbeeld van Verdonk), lijkt vooral te willen worden gezien, erkend (“Men wil weer gezien worden”, p.115). Dit verlangen lijkt me minder een verlangen naar nationale dan naar lageropgeleiden-eigenheid.

En die eigenheid blijkt in de praktijk toch weer rancuneus:

Wat Fortuyn heeft losgemaakt, ging juist in alle opzichten aan de poli- tiek voorbij. Hij was de man die alles goed zou maken [fantasiefiguur dus; Age]. (..) Existentiële ongenoegen. (..) Als er niets meer is om in te geloven of naar te streven, is er altijd je eigen woede nog. (..) Een maatschappij zonder ideële samenhang, waarin iedereen voortdurend bang is dat hem de kaas van het brood wordt gegeten. (..)

Wat Fortuyn (..) plotseling deed samenvallen met de tijdgeest, was zijn gedachte dat de Nederlandse samenleving verweesd is. Dat is een notie die iedere politieke realiteit overstijgt, die aan het religieuze raakt. (..) Hij wierp zich op als verlosser, maar in zuiver wereldse termen. Wat hem werkelijk gevaarlijk maakte, (..) was zijn instinc- tieve talent om in te spelen op de behoefte aan onvrede in naam van de behoefte aan geloof (Het verloren land, p.175-176)

Toch veronderstelt Heijne iets diepers achter de rancune. Dat suggereert het ‘religieuze’ in het voorgaande citaat al maar spreekt Heijne ook openlijk uit:

Uiteindelijk gaat het de meeeste mensen ergens anders om. Het is alsof je iemand die zichtbaar in psychische nood verkeert, wilt helpen door hem een pleister aan te bieden (Moeten wij van elkaar houden , p.115)

Maar Heijne blijkt niet in staat deze “wezenlijke behoeftes” (p.97) overtuigend gestalte te geven. Hij voert Sarah Palin op. In haar reallife-soap Sarah Palin’s Alaska zou het neerschieten en slachten van een kariboe, voorbij het ensceneren van “mannelijkheid”, van het “aardse, harde, simpele leven” en van de veronge- lijkte emotie “Geef ons ons land terug” (p.83-84), dus op het diepteniveau van “wezenlijke behoeften”, beduiden:

Doodschieten is lekker (..). Tussen een mens en zijn natuur stond het softe idealisme van de Verlichting (..). Om onszelf te hervinden moe- ten we terug naar die natuur waar gedood wordt om te overleven – ach, laten we er eerlijk voor uitkomen, waar je dood om te voelen dat je leeft (o.c., p.128-129).

Ook hier rancune in plaats van “positieve irrationaliteit”, “binding”/herkerste- ning. Wie doodschieten van een dier nodig heeft om te voelen dat hij leeft, is als de nationalist die zonder vijand geen natiegevoel heeft.

Zie ik luidruchtig overschreeuwen van een ‘angst voor de vrijheid’, om het te zeggen in termen van het gesmade humanisme van na de Tweede Wereldoorlog, spreekt Heijne van “een heftig verlangen (..) naar oerkrachten in een al te geciviliseerde wereld” (idem, p.128). “Al te geciviliseerd”: opnieuw wordt de schuld van eigen onvermogen bij een ander gelegd. Heeft de elite soms de gezonde driften van het volk afgeknepen?

Het is natuurlijk pijnlijk dat Heijne de positief irrationele verlangens die hij veronderstelt bij de burgers en opvoert als zijn toegevoegde waarde in de dis- cussie niet overtuigend over het voetlicht brengen kan. In het geval Fortuyn verwijt hij politiek analisten juist veronachtzaming van deze motieven:

Politieke analisten concentreerden zich liever op de politieke resonans van deze heftige periode – in de taal die ze begrepen. Dat was niet de taal van Wagner en Dostojevski. (o.c, p.95).

Kiezers op Fortuyn waren niet ”enkel en alleen” (p.96) uit op politieke hervormin- gen. Ze streefden vervulling van allerhande verlangens na, naar “regeneratie”, “vernieuwde gemeenschapszin”, “trots” (o.c, p.95,97, 99).

Biedt het “monarchisme” misschien een geschikt model voor de gezochte irrationaliteit?

Geloof in de monarchie is per definitie irrationeel (..). Het vereist een bevlogenheid die de werkelijkheid op een meeslepende manier geweld aandoet. (Het verloren land, 2003, p.36)

Monarchisme legt een “rotsvast verband” tussen een vorst en een natie (volgens Heijne is dit kennelijk onredelijk). Een nationalist doet hetzelfde, met zichzelf (en volks-/landgenoten) op de positie van vorst: “Pogingen om identiteit tot een transcendent begrip te maken, het zelfbeeld van een individu samen te laten val- len met een natie of volk” (Moeten wij van elkaar houden, p.93).

Eerder voerde Heijne voorbeelden op van mensen die een eilandje in de wereld afbakenen en vervolgens oogkleppen opdoen (mijn oordeel). Bijvoorbeeld de blanke Zuid-Afrikaanse zanger Bok van Blerk, die uit de rijke Zuid-Afrikaanse geschiedenis dat stuk selecteert waarin een bedreigde Boeren-minderheid dapper standhoudt tegen een Britse overmacht. Met dat blank Zuid-Afrika verbindt hij zich graag. Niet dat hij de apartheid goedpraat, overigens (Onredelijkheid, 2007, p.57-58). Ook hier laat een groep mensen (Van Blerk en zijn fans) hun zelfbeeld samenvallen met een bevolkingsgroep en een partijdige selectie wapenfeiten.

de “Boeren”-eigenheid van Bok van Blerk

Eigenheid in soorten en maten 
Heijne’s analyse heeft een schaalprobleem. Crux van eigenheid bij Heijne is dat zij exclusief is. Eigenheid (je vereenzelvigen met een groep met bepaalde kenmerken) wordt gedefinieerd in contrast met universalisme. Zo’n wereldomvattende groep wordt onleefbaar en daarom onwaarachtig geacht.

Maar waar begint het lokale? Is een sterke identiteit als “Amsterdammer” goed genoeg of te klein? En wat te vinden van het sentiment als zouden wij deel uit- maken van een exclusieve “Joods-Christelijke cultuur”? Te groot? Monarchie en vereenzelviging met de blanke Zuid-Afrikanen hebben we al  gehad. Is dat dan het aanvaardbare midden? Het komt nogal willekeurig over (zoals het argument om het universalisme te verwerpen niet-valide is. Heijne verwart universele “mede- menselijkheid” als ideaal – dat als onhaalbaar kan worden verworpen – met an- dere gronden voor universalisme).

Dan zijn er nog de onzinassociaties: Kurt Vonnegut muntte de granfalloons, voor mensen die zich verenigen onder een betekenisloos vignet – waartoe Vonnegut overigens ook de ‘natie’ rekende…Heijne voert zelf als voorbeeld een meisje op dat een kuisheidsring wil kunnen dragen. Mij treft het als een wat smal voorbeeld van ‘eigenheid’ maar kennelijk vindt Heijne ook dit qua schaal en inhoud passend (o.c, p. 58).

Eigenheid als quasi-drift
Daarnaast heeft Heijne het over identiteit als een “roes”:

Het begrip identiteit wordt meestal voorgesteld als een doelbewuste verankering, de veilige geborgenheid van het groepsgevoel. Maar mis- schien vaker nog is het een roes, maar dan een roes die paradoxaal genoeg zijn rechtvaardiging zoekt in een maatschappelijke omwente- ling (Het verloren land, p.11-12)

Door te spreken van “rechtvaardiging” maakt Heijne de roes onzuiver (zoals een aangezette dronkenschap). Ook de illustratie bij deze tekstpassage plaatst de roesachtige identiteit-in-gemeenschap in het domein van gekte. Een stel dronken mensen dat een ander mishandelt begaat volgens Heijne zinloos geweld, maar Molukse activisten die een trein laten ontsporen hebben een identiteit:

Van een afstand gezien (..) een mengeling van onmacht en zuivere pa- ranoia, maar je hoeft maar een lid van zo’n paramilitaire splinterorga- nisatie te zien om te weten dat het hier om oprechte gelovigen gaat. (Het verloren land, p.12)

Hier schiet Heijne zich in de voet. Hoogstens kan hij bedoelen: de Molukse acti- visten zijn oprecht verblind. Maar Heijne kan niet tegelijk paranoia en oprecht- heid vaststellen, behalve wanneer hij de Molukkers psychiatrisch ziek verklaard. Maar dan weten ze niet beter en is een ethische categorie als ‘(on)oprecht’ niet van toepassing.

Als vage psychoanalyticus verdedigt Heijne onbewuste motivering en ‘terugkeer van het verdrongene’ tegenover rationalistische terrorisme-experts, in het geval van de 9/11-kapers. Natuurlijk bezochten Mohammed Atta en collega’s vooraf- gaand aan hun daad casino’s en stripclubs in Las Vegas:

Mensen die zelfmoord willen plegen, gaan júist naar Las Vegas om lol te hebben. (..) Alles wijst erop dat ze [de terroristen] (..) zich fataal aangetrokken voelden tot wat ze het meest haatten.

(..) Sinds wanneer wordt van getourmenteerde terroristen (..) verwacht dat ze er een coherent wereldbeeld op na houden? Als ze niet inconse- quent waren, zouden ze helemaal nooit terrorist geworden zijn. Hun haat tegen Amerika en de westerse wereld is (..) de zelfhaat van de verscheurde twijfelaar. (Het verloren land, p.108)

Ook duikt geregeld in Heijne’s betogen een Freudiaans getoonzette “menselijke natuur” op, alsof onomstreden eindpunt van alle pogingen tot verklaring van menselijk gedrag (‘universeel gegeven’ om het pesterig te zeggen, gegeven Heijne’s neiging eigenheid als ‘concreet’, en universalisme als ‘abstract’ voor te stellen). Als voorbeeld de volgende opmerking in een recensie van de film Borat:

Even krassen, even zieken en zuigen, en de ware gevoelens van mensen komen naar boven. Het is hilarisch, die kloof tussen met de mond bele- den beschaving en de beestachtige werkelijkheid, maar geen prettig gezicht. (..) Borat is dan ook geen aanklacht tegen verstikkende poli- tieke correctheid, de film laat alleen maar zien dat politieke correct- heid een wassen neus is, dat de ware aard van de mens zich niet laat temmen door wat afgedwongen verlichte noties over gelijkheid en verdraagzaamheid. (Harde Liefde (2010), p.121-122)

Freud’s “Wo Es war, soll Ich werden” blijft bij Heijne niet ingelost, als een Tristan-akkoord.

                                                                                                                       .

Heijne’s eigenheid verlangt een of andere emotionele geïnvolveerdheid welke het markeert ten opzichte van een als bloedeloos gedefinieerde ‘universalistische’ Verlichting. Vertaald in termen van nationale eigenheid, zou Heijne zich hier be- kennen tot een etnisch-romantische opvatting van de natie. De kritiek van Del- waide op Scheffer (in 1996) is mijns inziens ook van tepassing op Heijne’s ge- scherm met een driftleven onder eigenheid in het algemeen:

Goedkeurend citeert Scheffer Richard von Weizsäckers bedenkingen tegen de notie van het Verfassungspatriottismus: ‘Dan blijft patriottisme beperkt tot een inzicht en bevat het geen instinctieve gevoelens’. Maar waar zouden die ‘instinctieve’ nationale gevoelens beginnen, en waar zouden ze eindigen? Zou de bereidheid het eigen leven te offeren instinctief zijn wanneer het Vlaanderen betreft, minder instinctief wanneer het België betreft, en anti-instinctief wanneer het Europa betreft? Wat een onzin! Hoeveel instinct-geklets zullen we nog moeten doorstaan?  (Het nut van Nederland, 1996, p.261)

Bij nader inzien is deze misvatting gevolg van Heijne’s conceptuele verstriktheid. Door van een zeer beperkte opvatting van ‘verstand’ uit te gaan, zadelt hij zichzelf en de lezer op met een Freudiaans aandoende ‘onredelijkheid’.

Heijne gebruikt ‘irrationeel’ in drie verschillende betekenissen:

1. niet-verstandelijk (gevoelsmatig, driftmatig). Dit verwijst naar de eerder genoemde “wezenlijke behoeften”. Een behoefte is qualitate qua ‘rationeel’ (zoals de behoefte de lichaamstemperatuur op 37 graden Celsius te houden). Heijne ageert tegen de notie “dat de mens het helemaal alleen afkan, zolang hij maar vertrouwt op zijn verstand” (Onredelijkheid, p.72). Dit is echter een stromanredenering, eenzijdige toeschrijving van “verstand” en “(atomistisch) individualisme” en ontbreken van “emoties” (of een spiritueel gen) aan verlichtingaanhangers/humanisten. Waarna alles wat zo uitgesloten wordt, terugkeert bij de ‘eigenheid’-denkers als “onderdrukte natuur”.
2. Freudiaanse processen van werkelijkheidsvervalsing om aan een behoefte (in de fantasie) tegemoet te komen. Een dergelijke vervalsing is bij Heijne verondersteld. Freudianen zijn geneigd idealen terug te vertalen naar ‘begrijpelijke’ driftmatige oermotieven. Daarover lees je bij Heijne niets maar het lijkt verondersteld in de vatbaarheid van burgers voor Fortuyn’s messianisme. Dat wordt ingewikkelder bij de opvolger daarvan, de “essentie van de gewone man” uitgevent door populistische politici. Welk ideaal wordt in het volgende citaat uitgedragen: “Alleen nog aan de kant van het plotseling ontstane politieke populisme bloeit het messianisme, zij het onder het mom van anti-idealisme, dus realisme” (Moeten wij van elkaar houden, p.101)? In het vervolg komt Heijne opnieuw met een rancuneuze definitie van nationale eigenheid (“iets wat eeens natuurlijk aanwezig was en toen door boze krachten ontvreemd werd”, p.103) en wil opnieuw dat we daarachter een positief verlangen ontwaren, naar binding: “Het politieke establishment wil het populisme hoogstens redelijk tegemoet komen (..) [maar] het is ook een reactie op een ontkerstende wereld” (p.113). Jammer dat het zich steeds in de perverse vorm van rancune manifesteert…
3. volstrekt willekeurig. Heijne voert Dostojevski’s antiheld uit Aantekeningen uit het ondergrondse op, die het onredelijke om het onredelijke doet, uit louter haat tegen de dwingendheid van het redelijke alternatief:

Voor de ondergrondse man zijn de menselijke beperkingen onver- draaglijk; de gedachte dat twee maal twee vier is en ook altijd vier zal blijven, is een kwelling waar hij zich niet bij neer kan leggen. Waarom zou twee maal twee niet vijf kunnen zijn? (Onredelijkheid, 2007, p.74)

Kenmerk van een serieus te nemen dieptepsychologie is een verruimd begrip van redelijkheid. De ‘redelijkheid’ van ‘natuurlijke’ aanvechtingen wordt erkend. En hoewel men erover kan twisten in welke mate een mens in staat is heer en meester te zijn over zijn of haar aandriften (of ook: leven), doet dat geen afbreuk aan de waarden autonomie en waarachtigheid. Heijne beaamt dat min of meer (kenmerkend met behulp van een containerbegrip): “Verlichting is hoogstens een ideaal tegen beter weten in, een houding” (Onredelijkheid, 2007, p.74).

Hoewel Heijne stemmers op populisten in de driftmatige, irrationele hoek situ- eert, kunnen ze zeer redelijk en werkelijkheidstoetsend zijn: ze zijn er als de kippen bij om “verlichtings”-gelovigen op hun hypocrisie te wijzen:

Gelijkheid, tolerantie, rechtvaardigheid, solidariteit – keer op keer worden mensen die deze abstracties hoog in het vaandel hebben ont- maskerd als akelig hypocriet, als zogenaamd hoogstaande geesten die er een dubbele moraal op nahouden. (Moeten wij van elkaar houden, 2011, p.97)

Anderzijds worden ze (en anders Heijne wel) daarbij geleid door een – mogelijk irrationele – a priori-overtuiging: universalisme is altijd hypocriet.

Heijne’s vage Freudianisme ligt ook aan de basis van zijn verzet tegen (zijn idee van) “humanisme”, “verlichtingsdenken”:

Individu en ratio aan de ene kant, gemeenschap en gevoel aan de ande- re: je hoeft niet over een groot inzicht in de menselijke natuur te be- schikken om te beseffen dat een mens voortdurend heen en weer ge- slingerd zal worden tussen die twee uitersten (Moeten wij van elkaar houden, p.109)

Hier klutst Heijne begrippenparen uit twee verschillende kennisdomeinen door elkaar en springt, alsof het niets is, van filosofie (Verlichting en Tegenver- lichting) naar psychologie/ethiek (populisten voelen vermeend goed aan dat veel ‘humanisten’ onwaarachtig zijn) – parallel aan zijn stilzwijgend overstappen van ideeën naar aanhangers van ideeën.

Het betreft de paren gevoel/verstand en individu/gemeenschap. Maar derde en vier- de paar dat Heijne hiermee vermengt – de media  [en toen bleek WordPress zomaar een aantal pagina's verwijderd te hebben - wordt aan gewerkt....]

Psychologie van de politicus
In mijn ideaalbeeld volgt de slagvaardigheid van een politicus uit een verinner- lijkte visie (haast een ‘gewoonte’). Je wordt niet door situaties verrast, in elk geval niet verlamd. Ik bepleit niet Realpolitik maar weerbaarheid.

Maar ik zou het niet hoeven bepleiten als hier geen dilemma ligt. Inhoudelijke morele verontwaardiging (“Agnes Kant”) is wat anders dan de boosheid van een gedwarsboomde machtspoliticus.

Trekken we weerbaarheid, standvastigheid, gezag en wijsheid samen, dan zien we (de behoefte aan) een authentiek, goed ontplooid mens (uit een stuk, samen- hang in de veelheid, leven wat men predikt).

Open vraag is hoe we de gememoreerde eerzucht, ijdelheid en het vermogen tot beïnvloeden/manipuleren en dergelijke moeten duiden. Kan eerzucht of een ge- voel van roeping dekmantel zijn van een oorspronkelijker motivering, zoals ‘zich willen bewijzen tegenover de ouders die hem/haar niet zagen staan’? Hoe de passie van de politicus te begrijpen?

Dick Pels, aan wiens boek Het volk bestaat niet (2011) ik het interview met Pechtold en de aangehaalde columns van Van Doorn en Van Middelaar ontleen, komt daarover te spreken in het geval van charisma:

Sommige mensen zijn een kop groter dan andere. Zelfs wanneer ze, zo- als Napoleon Bonaparte, Benito Mussolini, Nicolas Sarkozy, Madonna Ciccione of Kylie Minogue, fysiek niet hoger reiken dan 1.60 m. of daaromtrent, zijn ze zó indrukwekkend en ‘uitstekend’ dat grotere mensen zich in hun nabijheid klein en onderworpen voelen. Het is een cliché om hun drang de hele wereld te willen veroveren te verklaren als een compensatie voor die geringe gestalte. (p.129)

Pels ziet charisma deels als een zichzelf vervullende voorspelling. Helden worden deels door hun aanhangers gemaakt, op het schild gehesen. Aan de andere kant bezitten potentiële leiders, meent Pels, verwijzend naar de socioloog Collins, een “psychologische krachtbron”, “emotionele energie” die ze onderscheidt en pre- disponeert voor hun toekomstige rol:

Persoonlijk gezag wordt inderdaad vaak afgedwongen (..). Echte lei- ders dringen zich op (..). Dat geldt zelfs wanneer zij democratisch worden gekozen. Hoe paradoxaal dit ook klinkt: ook in dit geval is er sprake van een soort zelfselectie en zelfaanstelling; leiders zorgen er- voor dat zij door hun achterban worden gekozen. (p.140)

Hij heeft het over een gevoel van “roeping” dat veel (geboren) leiders kenmerkt en hun wilskracht mede voedt. Andere vereiste kwaliteiten, zoals het vermogen hard te werken, te focussen op het einddoel, anderen te motiveren en voor het eigen karretje te spannen, zijn bijkomstig (p.140, 141).

Serieus ingaan op een eventuele ‘werkelijkheid achter de werkelijkheid’ van machtswil, en de mogelijke gevolgen daarvan voor het optreden van betrokken leiders, doet Pels niet. Hij wijst op de haast onvermijdelijke neiging van politici om hun macht te willen uitbreiden of bestendigen (de verleiding van de olichar- chie) en benoemt “een onderliggende psychologische factor”:

Politieke ambitie is ondenkbaar zonder een flinke dosis eerzucht, ijdelheid en machtswil. (p.86)

Wel haalt hij de partner van Femke Halsema aan, die stelt dat “als de maskers af zijn”, politici meer dan andere mensen willen dat van hen gehouden wordt, “azen op liefde” (p.87).

Noten

¹: Het is interessant dat Pechtold mensen hier vooral als consument lijkt te zien en zichzelf als buurman/verkoper. Het verhaal dat hij hier aan hen poogt te verkopen is overigens niet de visie op het land van D66 maar (slechts) het beleid van het Kabinet-Balkenende II.

Pechtold kon als minister de betrouwbaarheid van een buurman ambiëren dankzij het bestaan van televisie: alleen zo komt hij bij honderdduizenden over de vloer. 

Dit brengt me bij een andere mogelijke betekenislaag van de ‘wakende vader’-politicus: hij vertegenwoordigt autoriteit op zijn meest nabij: het is de baas die voor je zorgt. Het type past, met andere woorden, beter bij de verzuiling en bij corporatisme. De tweedehandsautoverkoper van Pechtold is toegesneden op de geïndividualiseerde wereld van het liberalisme, waar de samenleving niet als familie maar als samenstel van vrije individuen wordt gezien.

Ook Pechtold als tweedehandsautoverkoper ‘zorgt’ voor je, door je niet te bela- zeren, maar beduidend minder. Het contact is functioneel, een afgegrensde transactie, geen zorgrelatie. Zo bezien is het woord ‘buurman’ verneukeratief. Het suggereert een ‘community’ die er, wat liberalen betreft, niet hoeft te zijn.

Aan ‘wakende vader’-gedrag blijft, gezien de kwetsbaarheid van het bestaan, be- hoefte. Ook George Bush jr. stelde op zijn manier gerust: iedere Amerikaan een eigen huis.

“Starters hoeven geen slecht huis te kopen. Als we ons best doen, kunnen star- ters met een laag inkomen net zo mooi wonen als iedereen” (1.00 min) 

²: Hoewel men misschien anders zou denken, boette Verdonk niet in aan geloof- waardigheid doordat ze een burger uitbeeldde die ze zelf niet was. Net zo kunnen Larense tv-presentatoren annex miljonairs geloofwaardig identificatiefiguur zijn van ‘gewone’ televisiekijkende Nederlanders. Dat is een interessant psycholo- gisch verschijnsel.

“Iets anders: voel jij je huisvrouw?”. ”Soms wel, eigenlijk” (10.24 min).

³: Het bekleden van een verantwoordelijke functie vergemakkelijkt de herstile- ring van een politicus tot ‘wakende vader’. Zoals Wouter Bos aan ‘senioriteit’ won door de reddingsoperatie van de banken, zou ook premier Rutte dat kunnen. Hij moet dan het studentikoze (de schaterlach, de hand in de broekzak) en het onpersoonlijk goedgehumeurde van de marketingman laten vallen en de ernst, waarover hij wel degelijk beschikt, meer tonen.

Misschien zou die ernst wat meer twijfel moeten toelaten, zodat Rutte’s overtui- gingen meer de aanschijn van ‘innerlijke overtuiging’ krijgen, in de zin van op het leven en eerdere eigen opvattingen gewonnen, en minder van kernbood- schap van een marketingverhaal.

⁴: Men zou dit als ondersteuning voor Pels’ geloof in de visuele en emotionele ge- letterdheid van televisiekijkend Nederland kunnen zien. Verraadt Rutte zichzelf immers niet en hebben wij dit feilloos door?

Ik betwijfel het. Mijn eigen interpretatie volgt op het herbekijken van de clip. De eerste keer dat ik de beelden zag, reageerde ik, zoals de meeste kijkers, vanuit mijn politieke en andersoortige vooringenomenheid, op de manier die ik bezig ben te beschrijven, vooral ontsteld over wat ik niet zag. Zo’n vooringenomenheid heeft iedereen. Als kijker kleur je de beelden in; ze leggen geen dwingende inter- pretatie op.

Een bekend experiment onderstreept het belang van ethos – en de hachelijkheid van je eigen interpretatie/beleving als objectief te ervaren. Ed van Thijn (PvdA) en Hans Wiegel (VVD), destijds fractieleider van hun partij, verkondigden, op verzoek, in afzonderlijk opgenomen interviews, op zeven onderwerpen hetzelfde standpunt. De interviews werden getoond aan VVD- en PvdA-aanhangers. Sterkste meningsverandering vertoonden de proefpersonen die het interview met de poli- ticus van hun voorkeurpartij hadden gezien (Wiegman, 1985). 

⁵: ‘Wie de vorm beheerst, is de inhoud meester’, Frits Bolkestein, Onze Taal, waarschijnlijk eind 1997 of begin 1998. November 1997 gaf Bolkestein een lezing met dezelfde titel op het tweejaarlijks congres van het Genootschap Onze Taal.

⁶: Heijne parafraseert de socioloog Sennett die Burckhardt aanhaalt, die dezelfde observatie pleegt als Pels: “In Burckhardts eigen tijd volgde op de omwentelingen die de industriële revolutie met zich meebracht, de volks- en vaderlandlyriek van het nationalisme” (Moeten wij van elkaar houden, 2011, p.114).

⁷: Column ‘Wie heeft er hier de leiding’. Mijn analyse van de argumentatie is te vinden in Bromsnor.

Ik kon me niet lang bedwingen en begaf me vrij snel na binnenkomst naar de Vermeer’s. Ik moet een tijd niet geweest zijn – de Holbein-tentoonstelling in 2003 - maar hoe dan ook, het Meisje met de parel was kleiner dan ik dacht (ik heb ooit een A1-formaatposter gekocht, die heeft in 2009 nog een paar weken de wand van de HAGA-ziekenhuiskamer van mijn moeder gesierd – die zal de werke- lijkheid verdrongen hebben).

Het Gezicht op Delft, door Bas Heijne half augustus op Twitter en, naar ik be- grijp, op Lowlands ”misschien wel mooiste schilderij ter wereld” genoemd, be- leefde ik nu conform de audioguide – de blik geleid naar de zonnige binnenstad, uitpakken met lichteffecten van een zonnige dag met ook een overhangende don- kere wolk.

Het deed me denken aan schoonheid volgens Gombrich’s Eeuwige Schoonheid, de ontwikkeling van de westerse kunst naar een steeds beter kunnen ‘representeren’ van de werkelijkheid. Nou en, was ik geneigd te zeggen.

Volgens Heijne moet dit schilderij, gezien zijn kwalificatie, haast wel de “mystiek der zichtbare dingen” uitdrukken, zijn nieuwe kunstnorm, de term ontleend aan Couperus.

Niet alleen Vermeer, ook Rembrandt legde het af tegen het schilderij dat dit be- zoek de grootste indruk op me maakte: een zelfportret van Charley Toorop. Eme- ritus hoogleraar Carel Blotkamp liet het een gelegenheidsduo vormen met een zelfportret van Rembrandt. Beide zijn geportretteerd als zestiger. De begeleiden- de tekst benadrukt de “mildheid” van Rembrandt en beschrijft Toorop als “mee- dogenloos” en “streng”.

Dat was niet mijn beleving.

Hoewel ik me goed kon voorstellen dat Toorop zichzelf in de spiegel bekijkt, met van die erkend indringende schildersogen (Picasso), rustten ze in de praktijk op mij/de beschouwer. De blik is emotioneel neutraal maar niet onvriendelijk. Ze is vooral zeer aanwezig.

Ik vroeg me af of de plaatsing op het doek die ogen zo dominerend maakt. Ze lij- ken ankerpunt van het werk. De overbodige, wezenloze ‘gordijnen’ (in twee ver- schillende kleuren? [addendum: het werk heet 'Zelfportret met paletten', dus...]) versterken de gezichtshelft waarboven ze hangen; de zekere verwaaidheid van het haar, de beschaduwing van de andere gezichtshelft. Ze ‘gronden’ die ogen mijns inziens ook. De pupil van haar rechteroog ligt precies op de diagonaal, mocht dat er ongemerkt toe doen.

Ik kon die ogen niet ontkrachten, niet terug hun hok injagen, niet het schilderij platslaan. 

Het deed het zelfportret van Rembrandt in contrast overkomen als portret van een grijsaard met een glaasje teveel op, personage in een stukje van Carmiggelt.

De kinstand zal hieraan bijdragen. Rembrandt kijkt iets naar beneden, de kin van Toorop is iets geheven.

Verder plaatst Toorop zichzelf in het volle licht. In contrast hiermee lijkt Rem- brandt zich te verstoppen, ‘laf’ te zijn.

Zulke duidingen zijn hachelijk. Het zelfportret van Rembrandt is al eens beleefd als dat van een gebroken man (“berustend” was het woord, meen ik), geschilderd nadat, na zijn tweede vrouw, nu ook zijn zoon gestorven was en zijn financiële situatie beroerd. De audioguide weersprak juist die duiding en benadrukte de zelfbewuste blik (of zoiets).

Deze psychologiserende kijk op het zelfportret dateert van de negentiende eeuw, hoewel toch ook al in de Renaissance de gedachte opgang deed dat ieder portret (of zelfs werk) ook zelfportret is¹. Van de Wetering duidt Rembrandt’s zelfpor- tretten als showcase/proeftuin, bedoeld om zijn kunnen te etaleren, waarbij het afbeelden van zijn portret een extra aardigheid was (“de beroemde Rembrandt”)².

Ik zie het dan ook meer als een compliment voor Toorop.

Tegelijk vraag ik me af hoe ik haar zelfportret ervaren zou hebben als ik het in afzondering of als onderdeel van een Toorop-expositie had gezien (hangt het ge- woonlijk niet in Museum Boijmans van Beuningen en heb ik het daar dit jaar niet na de Condo-expositie gezien, naast een portret met vrienden? - [na check:] nee, het hangt in het Haags Gemeentemuseum). Dan waren andere dingen uitgelicht en het huidige karakteristiek misschien juist weggevallen.

Het geeft de kijkervaring iets kunstmatigs. In het Gemeentemuseum sprong de Toorop tot dusver niet op me af. Daar hangt hij tussen contemporaine kunst. Ik ben bang dat het zo simpel werkt: daar laat ik mijn blik braaf (af)leiden door het trefwoord ‘tijdsbeeld’. Hier oogt het werk fris.

Noten:
¹: “Het woord ‘zelfportret’ ontstond pas in de negentiende eeuw. (..) In de ne- gentiende en twintigste eeuw houdt het ‘zelfportret’ een vorm van zelfreflectie in die een zekere existentiële lading heeft (..). Het is dit onbewust gehanteerde ‘ro- mantische’ mensbeeld dat een zwaar stempel op de interpretatie van het feno- meen van Rembrandt’s zelfportretten heeft gedrukt”. ’De meervoudige functie van Rembrandts zelfportretten’, Ernst van de Wetering, in: Rembrandt Zelf, Waanders (1999), p.18.

In dezelfde catalogus, echter: “..de sinds de Renaissance gangbare opvatting o- ver de kunstenaar die, ongeacht het onderwerp van of het model voor zijn voor- stellingen, onbewust steeds ook een deel van zijn persoonlijkheid en ziel in zijn scheppingen verwerkt. Al tegen het einde van de vijftiende eeuw vond dit op de antieke retorica gebaseerde denkbeeld zijn klassieke verwoording in de Italiaanse zegswijze ‘ogni pittore dipinge sé’ (elke schilder schildert zichzelf)” – ‘Rembrandt, portretten van kunstenaars en het zelfportret: traditie en receptie’, Volker Manuth, o.c., p.40.

²: “Het feit dat Dou en Van Mieris hun zelfportretten overwegend in een min of meer genreachtige setting verwerkten, hangt naar mijn overtuiging samen met het feit dat beide kunstenaars, zoals algemeen bekend, beroemd waren om hun uitzonderlijke vermogen een veelheid van verschillende stoffen overtuigend weer te geven. (..) Zo beschouwd was in de ogen van de verzamelende kunstliefheb- ber elke Rembrandt, ook elk zelfportret van Rembrandt, niet meer en niet min- der dan een specimen van zijn kunst. Het bijkomende voordeel van het zelfpor- tret was dan echter dat het tevens zijn maker toonde (..) Rembrandts roem (..) was in belangrijke mate gebaseerd op zijn tronies. (..) De geweldige variatie in zowel de geschilderde als de geëtste zelfportretten demonstreert dat Rembrandt ze  – evenals de meerderheid van zijn andere werken – als even zovele proeftui- nen van zijn schilderkunstige en grafische avonturen moet hebben beschouwd”. (Van de Wetering, o.c., p.30, 36).

Ieder mens in enigszins welvarende en vredige omstandigheden overvalt op enig onbewaakt moment: wat een wonder dat er iets is en niet niets. Niet als gedachte maar als woordeloze verbazing. De revelatie duurt kort.

Niets lijkt minder energie te kosten en de logischer optie; iets georganiseerds moet onderhouden. Waartoe die moeite?  Waarom niet niets? Zo kunnen mensen die natuurkunde hebben gehad op school deze verbazing verdieping geven, het religieuze karakter aanduiden.

Het is er allemaal maar!

In het Christendom is een tijd gedacht dat God via de natuur tot ons sprak (het boek van de natuur) en dat de boodschap mooi en rechtvaardig was. Toen de bi- ologie verwetenschappelijkte, bleek dit niet houdbaar.

De evolutietheorie, uitgelegd alsof vooruitgang demonstrerend, culminerend in de mens, bood soelaas. Maar de uitleg bleek onjuist.

Daarna troostten sommigen zich met de gedachte dat andere diersoorten econo- misch met geweld omgingen. Roofdieren doodden zwakke exemplaren en vervul- den, in ruimer perspectief, een nuttige functie, zoals bij ons de vuilnisophaal- dienst. Doden om een andere reden dan om voedsel te vergaren kwam niet voor. Als wij nu terugkeerden naar die natuurlijke maat…

En toen bleek moord in het dierenrijk wel voor te komen, geobserveerd door de- zelfde Frans de Waal die recent de mooie kanten van de mens bij primaten be- nadrukt. Mannetjeschimpanzee’s hapten naar elkaars ballen.

Je hebt de moderne biologie niet nodig om in existentiële problemen te geraken. De dood als gegeven blijft menigeen als graat in de keel steken.

Je kunt dan de afslag nemen naar de familie der mensheid, te rade gaan bij een van de door de tijd geheiligde heilsleren. Die leren je dan dat dingen niet zijn wat ze schijnen als je het begrijpt.

Misschien valt de dood ook op zijn plaats als je je rekenschap geeft van ‘de in- zichten van de moderne wetenschap’. Ik betwijfel het, en in elk geval minder makkelijk.

Dit als lange aanloop naar onderstaand bericht in de NRC vandaag.

Parasiet maakt urine van kat aantrekkelijk

Rotterdam. De eencellige parasiet Toxoplasma (veroorzaker van toxoplasmose, een ziekte die ook mensen kan treffen) plant zich alleen voort in de darmen van katten. Maar ook ratten treden op als verspreider. Onderzoekers van Stanford University schreven eind vorige week in PLoS ONE dat de parasiet het gedrag van de rat manipuleert: hij zorgt ervoor dat de besmette rat zich seksueel aange- trokken voelt tot de geur van kattenurine. De rat zoekt daardoor de nabijheid van katten op, en loopt zo een grotere kans om in een kattenmaag te eindigen. Daar- mee is de cirkel voor de parasiet weer rond. De hersenregio die normaal gespro- ken actief is bij seksualiteit, bleek bij besmette ratten juist actief te worden bij het ruiken van de geur van kattenurine. Hoe dat precies komt, is nog onbekend. Wel staat vast dat Toxoplasma zich nestelt in de amygdala van de rat – een her- sengedeelte betrokken bij emotie. (NRC)

Dieper resoneert het thema onvrijheid. Want welbeschouwd herhaalt dit bericht de bekende feiten: dieren eten elkaar op om zichzelf in stand te houden en voort te planten. De geschetste variant oogt minder netjes maar de parasiet is zich van geen kwaad bewust. Er zit weinig berekening achter of het moet van een grote ontwerper zijn.

Maar zelfs religieuzen stelt deze variant niet voor meer problemen dan gewone vormen van sterven. Is de uitvinding of het toestaan van deze variant kwaadaar- diger van God dan het uitvinden of toestaan van sommige ziekten? Misschien zijn sommige gelovigen alleen meer gewend bij de laatste zalvende formules te pre- velen.

Nee, het is de rat die mij schokt. Hij doet vrijwillig iets tegen een vitaal belang in. Hij vertoont een voorkeur die, met een gevaarlijk woord, ‘tegenrattenna- tuurlijk’ is.

Over een aandoenlijke, verhelpbare vis à tergo-variant van onvrijheid schreef ik eerder. Maar wat als het niet te verhelpen is, als je als de spreekwoordelijke lemming de afgrond inloopt?

Een paar weken terug was er dat andere bericht dat ik wilde uitscheuren – over uitstelgedrag. Vroeger konden we het, dankzij allesbezieler Freud, binnen onze vrijheid houden. Het was gemotiveerd en dus, in beginsel, te verhelpen. Maar een nieuw overzichtswerk typecast de slachtoffers in geen der klaarliggende pa- tiëntrollen en maakt van uitstellen een fout in de wetware, een parasiet-module in de hersenen als het ware.

Was het niet? Ik heb het even opgezocht (onderstaande is een citatenmontage):

Dat uitstelgedrag blijft bestaan, zegt Steel met droge ogen, komt niet doordat onbekend is wat we eraan moeten doen, maar doordat mensen het uitstellen om er iets aan te doen.

Jij houdt van de thrill van een deadline? Wil je dat gevoel eerder heb- ben, zodat je meer gedaan krijgt? Dan moet je jezelf deadlines stellen. O, dat lukt niet? Dan waren het geen echte deadlines. Dan moet je er maar eens 1.000 euro op zetten. Dat soort vallen moet je voor jezelf opzetten, zegt Steel, zo kun je je onbewuste aan het werk zetten.

Het limbisch systeem in onze hersenen, legt hij uit, het ‘dierlijke deel’, houdt van concreet, specifiek, direct. En het houdt van ge- woontegedrag – wilskracht kost aandacht en energie, gewoonte niet. Een gewoonte is iets geweldigs. Wat moeilijk is, is om een gewoonte aan te leren.

Hij klinkt allemaal alsof hij zelf zijn leven volledig geregeld en ge- pland heeft. Maar daarop zegt hij bedachtzaam: Je zou kunnen zeggen dat ik meer motivatieproblemen heb dan de gemiddelde mens.

Steel beschrijft hoe procrastinatie onder meer gezondheid, carrière, vriendschappen en relaties kan schaden. En hoe de huidige maatschap- pij gelegenheid geeft voor een procrastinatiepandemie. We doen alsof we betere mensen zijn dan we zijn. Onze maatschappij biedt talloze mogelijkheden voor instant behoeftebevrediging. Je kunt voortdurend jezelf afleiden met YouTube of spelletjes als je eigenlijk moet werken – en dat gebeurt zelfs met werk waar je hart echt in ligt.

In zekere zin, geeft hij toe, is Steel de Allen Carr van de procrastina- tie. En daarin zeer serieus. Zoals hij erover praat, lijkt het alsof hij uitstelgedrag moreel verkeerd vindt. Is dat zo? Nadenkend: veel mis- daad komt wel voort uit impulsief ingaan op verleidingen. En ontrouw ook. Ik wil dat mensen een goed leven hebben, een betekenisvol leven. Niet dat ze ingeplugd zijn op instant geluk. Ik gun mensen dat ze iets in hun leven hebben waarvoor ze willen lijden. Als je leven zin heeft, kan zelfs lijden gelukkig maken. (NRC 26 juli, Ellen de Bruin).

“Wilde ik me er toch weer van afmaken!” eindigde ik deze column eerst gezellig, met die zelfrelativerende humor die het vaak goed doet bij lezers (Koot). Maar dat gevoel van die rat, of van de snoepende Gregor Samsa, voelt eigen. Ik identi- ficeerde me niet voor niets ongevraagd met beide. Het lijkt op de ervaren over- macht, trekkracht van het limbische systeem. Mijn bewuste wil heeft vaak het nakijken - terwijl ik, jazeker, ik ontken niet, nog steeds over het vermogen be- schik een wal op te werpen door routines aan te leren.

Het is zelfs mogelijk dit onderwerp in te passen in de levenskunst van Joep Doh- men (wat wil je nog meer). Discipline is daarvan onderdeel. Doel van levenskunst volgens Dohmen is niet je ‘kern ontdekken’ maar werken aan je karakter (hoewel meer benadrukt in de moderne deugdethiek).

Schrale troost. Ik bedoel dit meer als kleine mis voor het menselijk onvermogen.

Gisteren heb ik het Gemeentemuseum opnieuw bezocht, om iets langer naar Lü- pertz te kijken, maar had wederom te weinig tijd. Het heeft geleid tot een aan- vulling op De kleine rotzak in mij.

Ook wilde ik de overgang naar abstractie bij Mondriaan nog eens nalopen, maar slechts enkele latere doeken waren te zien, als onderdeel van de Highlights-expo- sitie. Ik bekeek ze allemaal (nu ja, gegeven mijn voorkeuren sloeg ik Schoonho- ven bijvoorbeeld over). Daarna liep ik ook nog snel langs de tentoonstelling van Marthe Wéry.

Dit gehaast was toch voldoende voor onderstaande hernieuwde uiteenzetting van wat mij niet bevalt aan geometrisch abstracte (conceptuele) kunst. Enerzijds pas- ten mijn ‘toppers’ van de highlights in mijn smaakvoorkeur, wat gevangen en voorspelbaar voelde, anderzijds was er nieuwe ergernis bij Wéry.

In de weken na dit bezoek heb ik hoofdstukken van Steeds Mooier van Maarten Doorman herlezen, het hoofdstuk van Carel Blotkamp in Symbolisme in Nederland, The painted word van Tom Wolfe (nog eens, maar nu uit, ik kon er hier verder weinig mee) en een stukje van het voor dit doel aangeschafte Het web der schep- ping van Marty Bax, als begin van correctie van mijn eigen omissie: waarom heb ik me eigenlijk niet verdiept in het waarom van de overgang naar abstractie en de start van het modernisme?

Laatste opmerking vooraf: de zin “Schopenhauer die, in de gangbare opvatting, de onkenbare “noumenale wereld” van Kant verkeerd begreep” hieronder is over- spelen van mijn hand. Maar ik heb als toehoorder een filosofiecursus metafysica gevolgd waarin Kant langs lijnen werd uitgelegd waarnaar mijn zin impliciet ver- wijst.

Wereld in de kunst
Zonder verder commentaar mijn favorieten onder de Highlights. Ze dienen als contrapunt in dit betoog:

• een paar werken van Francis Bacon, met het vel als een worstenvel om een zak bloed (blauwig, blauwig rood) (Triptiek, 1987)
• een Sneeuwwitje van Marlène Dumas, met eenzelfde grauwheid (met licht- puntjes) – dit werkt op mij sterker dan de ‘voorstelling’, met een thema rond bekeken worden, je willen laten bekijken, regie [20/8: nu de titel haar van een 'gebroken arm' voorziet, die bij de elleboog gebroken lijkt, alsof een poppenarm, verandert dit mijn beleving. Aldus onthand is Sneeuwwitje kwetsbaarder (maar kan een pop kwetsbaar zijn). Moet de ongeloofwaardige band bij de schouder voor 'mitella' doorgaan, krijg je ander drama, dat van geveinsde kwetsuren. En, voor wie filosofisch wil: is de zelfgegeven titel onderdeel van het kunstwerk? Denkend aan hoe de titels van nummers van Thelonious Monk tot stand kwamen, zou je denken: in elk geval niet altijd]
• het overweldigendst: Anselm Kiefer (Des Herbstes Runengespinst, für Paul Celan, 2005). Ik kom tot niets beters dan: “een ervaring”.

Het oppervlak als wereld
Contrast hiermee was de tentoonstelling van Marthe Wéry. Ik wil niet gemakkelijk schimpen en stel alleen vast dat ik verloren ben voor deze kunst en ze me tegen- staat. Het doet me denken aan prozaschrijvers die alleen nog schrijven over inkt.

Misschien is passender vergelijking die met de schrijver Paul Auster. Die schrijft zelfreflexief proza. Als een goochelaar bouwt hij onder je ogen een wereld op. Het is de vertrouwde ‘naïef-realistische’ leefwereld waarin je woont, leeft, lief- hebt en lijdt. Dat is knap, want Auster laat je er nimmer aan twijfelen – door allerlei ingebouwde rarigheid – dat je je in een kunstwerk bevindt. Toch flikt hij het telkens weer: jouw “suspension of disbelief”. En je voelt dat hij iets zegt over de wereld waarin jij leeft.

Wéry wil haar gereedschap “zichzelf” laten zijn. Ruimte, vlak, kleur, lijn. Er hoeft geen ongeloof opgeschort, er wordt niets voorgespiegeld (behalve misschien het verhaal bij haar kunst). ”Mijn hele werk bestaat uit een elemen- taire poging om het oppervlak te beleven. Elementair, dat wil zeggen vanuit het wezenlijke trachten op te sporen. Een lijn is in zijn eenvou- digste structuur een oppervlak” (tekstbord).

Platonisme (in de light versie) is geloven dat ideeën echt bestaan, in een aparte, echtere werkelijkheid dan de stoffelijke. Zo ook denken dat een afgebeelde eenhoorn ergens bestaat.
Wéry en verwanten huldigen een platonisme in de tegen- overgestelde richting: het werk ‘stelt niets voor’ (geen eenhoorn) maar tegelijk zijn kleur, oppervlak en vlakin- deling werkelijk (althans in de waarneming). Gebeurt daar niet heel veel, voor wie goed kijkt? Is dat geen ervaring? 

Voor mij niet, want het gaat nergens over. Het platte vlak ‘projecteert’ niet te- rug naar de geleefde werkelijkheid, zoals bij Auster of Dumas, ook al geven die je een raadsel, zoekplaatje.

Ik ben misschien bereid me te verdiepen in wat Mondriaan of Kandinsky allemaal wel niet dachten aan het doen te zijn en hun werk met hun ogen te bekijken (hoe- wel het hoofdstuk over De Stijl in Steeds Mooier van Maarten Doorman me uit- slag gaf: wat een pretenties en gebrek aan relativering: de hele wereldgeschiede- nis als aanloop naar de Nieuwe Beelding). Maar zou het niet kunnen dat werk van Wéry en anderen teruggaat op…slordig denken? En dat het verzoek de andere kant opgaat?

Van slordig denken was bij Mondriaan en Van Doesburg zeker sprake. Doorman onderscheidt in één beschouwing van Van Doesburg humorloosheid (hij reageert “uitputtend” op een “bevlogen betoog” tegen de kunst van De Stijl – Doorman wekt de indruk dat het om een ingezonden brief gaat, want vermeldt alleen de naam van de auteur: “mejuffrouw Edith Pijpers”) en een syncretisme (niet zijn term) van Hegelianisme (“zelfontplooiing van de geest”- men las Bolland) en de opgewekte geschiedenisopvatting van het positivisme (de nieuwe tijd die zich onvermijdelijk aandient, vol wetenschappelijke ontdekkingen). Bij Mondriaan kwam daar nog de theosofie bij, met een eigen idee van “evolutie”.

De leegte van de abstractie demonstreert Mondriaan – voor hedendaagse lezers – sterk in de volgende quote, afkomstig uit een vroeg artikel in De Stijl:

Het leven van de huidige, gecultiveerde mens keert zich langzamerhand van het natuurlijke af: het wordt meer en meer een abstract leven.

Waar het natuurlijke (uiterlijke) meer en meer ‘automatisch’ wordt, zien we de levensaandacht zich meer en meer op het innerlijke vesti- gen. Het leven van de werkelijk moderne mens is noch op het materi- ele óm het materiële gericht, noch dominerend gevoelsleven, maar treedt als meer zelfstandig leven van de zich bewustwordende mense- lijke geest op. (Doorman, o.c, p.165)

De “geest” waarvan hier sprake is, is even abstract als het “subject” dat lange tijd in de filosofie model stond voor “de” mens (terwijl het zetstuk was in beto- gen over hoe “kennis” tot stand komt). Met zijn verwerping van “gevoel” ver- werpt Mondriaan een groot deel van de wereld, van de mens, in ruil voor de beelding van een idée fixe.

Mondriaan’s ’platonisme’ wordt aan het zicht onttrokken doordat hij (in elk ge- val: bij gelegenheid) naar Schopenhauer verwijst, die, in de gangbare opvatting, de onkenbare “noumenale wereld” van Kant verkeerd begreep en weer van inhoud voorzag, zo ook Mondriaan:

de Nieuwe Beelding, die Mondriaan voor ogen staat: (..) een directe weergave van het wezen van de werkelijkheid (..), een belangeloze, objectieve contemplatie van het noumenale, (..) ‘de verschijning der aesthetische idee, op zichzelf’, waarbij Mondriaan ter verduidelijking naar de esthetische beginselen van Schopenhauer verwees. (Doorman, p.166)

Wat blijft over van Mondriaan als je zijn eigen verhaal, met reden, verwerpt? Een esthetiek, ‘exacte beelding van enkel verhoudingen’ die niets buiten zichzelf weerspiegelt of uitdrukt, asymmetrische harmonie?

Voor mij maak je van Mondriaan’s werken dan ornamenten.

De kwestie blijkt, in andere vorm, splijtzwam in de Mondriaanreceptie. De vraag is daar hoe lang theosofische invloeden nog aan te wijzen zijn in en invloed heb- ben op zijn neoplastische werk:

Zijn abstracte kunst kan op diverse manieren worden beschouwd. Op het eerste gezicht heeft zijn kunst de schijn van een rationeel soort formalisme. Dat formalisme heeft zich in de loop van de twintigste eeuw ontwikkeld uit het schilderkunstig adagium van de Franse sym- bolist Maurice Denis, namelijk dat een schilderij niet meer is dan een plat vlak met lijnen en kleuren. (..) De eindeloze variaties in kleur lijn, en vlak die Mondriaan in zijn abstracte tijd ontwikkelde, zijn volgens de formalistische benadering louter het gevolg van zijn onderzoek naar de picturale mogelijkheden van de drie beeldelementen (Marty Bax, Het web der schepping, SUN, 2006, p.255)

Ook Doorman meent dat er voldoende overblijft als je de eventuele ‘bedoelingen’ van Mondriaan weglaat:

Zo’n nieuwe ervaring kan ook worden opgedaan door iemand die de schilderijen van Mondriaan (..) beschouwt: zonder mee te gaan in de verstrekkende bedoelingen van zijn werk is door het bekijken ervan een grotere gevoeligheid voor vlakverdeling en kleurverhouding te ontwikkelen” (Doorman, p.244)

Gevoeligheid waartoe? Andere inrichting van je huis? Doorman is opmerkelijk ongeïnteresseerd in morele vragen, toch ook een van de redenen waarom kunst volgens hem relevant is. Nog wel schrijft hij Mondriaan’s werk een filosofische bedoeling/betekenis toe (p.211) maar daarin hoef je je kennelijk niet te ver- diepen om het werk op waarde te kunnen schatten.

Middeleeuwse kerkschilderingen getuigen van een geordend, hiërarchisch we- reldbeeld. Je hoeft je daarmee niet uiteen te zetten en kunt je concentreren op de boeiende wijze waarop kunstenaars orde aanbrachten. Maar dat is dan een thematische beperking, een moedwillig afzien van. Voor de schilders of op- drachtgevers destijds deed het er wel degelijk toe. Zoals de theosofie voor Mondriaan geen ‘motief’ was maar wezenlijk, een inspiratie/overtuiging.

In zijn reactie op de boven aangehaalde quote van Mondriaan (“Het leven van de werkelijk moderne mens is noch op het materiële óm het materiële gericht, noch dominerend gevoelsleven, maar treedt als meer zelfstandig leven van de zich be- wustwordende menselijke geest op”) gaat Doorman niet in op de inhoud. Hij be- perkt zich tot een opmerking op metaniveau, voert hem op als voorbeeld van de toenemend reflexieve aard van de moderne kunst:

reflectie (..) op de manier van waarnemen, voelen en denken, onaf- hankelijk van de inhoud van die waarnemingen, gevoelens en ge- dachten (Doorman, p.237, mijn vet)

Aldus overrulet Doorman mijns inziens Mondriaan. Doorman bepaalt waarmee Mondriaan zich “eigenlijk” bezighield.

De werkwijze is inconsequent. Doorman vindt Mondriaan’s opvattingen over de ‘abstracte’ mens irrelevant maar diens opvatting over schoonheid – als in essen- tie bereikt door exacte beelding van enkel verhouding – neemt hij weer wel seri- eus. Net zo vat hij kunst meer in het algemeen op als een vorm van kennis, maar stelt aan het kunstwerk niet de bijbehorende vraag naar de waarheid, ziet af van toetsing*.

Mondriaan inspireert Wéry in elk geval op de lege “picturale” manier: “De Stijl brengt haar het inzicht dat een schilderij helemaal opgebouwd zou moeten zijn uit puur beeldende elementen: vlakken en kleuren” (tekstbord). Inzicht? Dogmatiek**

Een grappig citaat dat de hedendaagse verwarring over al dan niet metafysische abstractie illustreert, uit het blog over Wéry waarnaar ik eerder al linkte:

Dat laatste blijkt ook uit ‘Petite série bleue’ uit 1995. Hoe je ook voor dit veelluikje staat, je kunt niet vermijden te zien dat de verf langs de zijkanten van de doekjes gelekt is. Het lijkt enerzijds een bekentenis: kijk maar, dit is gewoon met vloeibare verf gedaan. Maar het door- breekt ook het etherische, dat constant op de loer ligt bij dit soort werk.

Het is kennelijk niet de bedoeling dat het etherisch wordt. Maar worden we dan geacht te genieten van natuurkundige kwaliteiten van acryl- en andere verf- soorten en van de unieke eigenschappen van hout dan wel aluminium als verf- drager? Is dit werk puur esthetisch bedoeld, zoals anderen genieten van fluo- rescentie?

De auteur geeft, op een vriendelijker manier, een variant van mijn twijfel:

Waar eindigt een proefneming anoniem en karakterloos te zijn en waar begint het een sprekend kunstwerk te worden? Het streven naar mini- malisme enerzijds en de wonderen van pigment en licht op esthetische en bijna lyrische wijze willen laten zien anderzijds, vereist een sterk evenwicht. In haar beste werken bereikt Wéry dat evenwicht. Daar zijn haar werken geen proefnemingen meer, maar karakters.

Wat Pieters “karakter” noemt, waarbij ik me niets kan voorstellen, noem ik “(geleefde) wereld”.

Noten:
*: Op een vage manier laat Doorman het platte vlak terugslaan naar de werkelijk- heid buiten het doek, al dan niet in 2D, op dezelfde wijze dat het trekken van een lijn boven en onder creëert: “Deze beeldtaal (..) maakt ruimtelijke verhoudingen en verwijzingen op een gearticuleerde manier, dus als verhouding en verwijzing, zichtbaar” (Doorman, p.200-201).

We zijn hier weg van ‘asymmetrische harmonie’, het lijkt te gaan om analyse, inzicht verwerven. Men maakt dingen zichtbaar welke voorheen impliciet en daarmee onzichtbaar bleven. Mijn vraag blijft: wat moet ik ermee.

**: 20 augustus: vandaag zag ik in het voorbijgaan een quote waarin Wéry zichzelf vooral als pragmaticus ziet, in de trant van: pas door het uit te proberen gaat het voor mij leven. Dat klinkt minder dog- matisch dan de aangehaalde tekst van het tekstbord. Wel houdt ook het museum zich, in het introductietekstbord, verre van ‘zuiver- heid’ (wat misschien te zeer zou rieken naar het hogere waarvan Mondriaan en Van Doesburg bezeten waren; ik bedoel ‘zuiver’ in de zin van: onvermengd, variabelen een voor een onderzoeken). Bij juiste beschouwing van haar werk – in rust en openheid – openbaart zich volgens het museum een “gevoeligheid” en “intelligentie”; voelbaar wordt “de poëzie die uitgaat van de subtiele verhoudingen tussen de gelaagde kleuren, de formaten en de ruimte”. We zijn op aarde, in een museale ruimte. De kunst is esthetisch én zelfportret, toont de gevoeligheid en intelligentie van de maakster. Buitengeslo- ten is de boze buitenwereld.

Tot slot mijn moeder met de digitale camera gefilmd. Ook hier is het onderwerp gering maar toch zou ik het geen minimal art noemen.