De Bill Viola-expositie in Museum De Pont bevat veertien ‘intieme’ videowerken. Ik was er niet kapot van.

 
Ik ging ook om enkele Kapoor’s en het beeld van geplette klei van
Guido Geelen weer eens te zien. Ze stonden helaas bijna alle in depot.

Viola’s esthetiek – ik bedoel: datgene wat zeggingskracht probeert te hebben, dat wat ’spreekt’/appelleert - is conventioneel. Naaktheid en de frontale aanblik als uitdrukking van ‘eerlijkheid’, bijvoorbeeld.

‘Eerlijk naakt’ (uit: Acceptance)

Hetzelfde anders: Four hands. Ik bekeek het steeds veranderende beeld enige minuten met plezier. De handen als grillige insecten, die in korte tijd de wonderlijkste vormen aannemen, met allerlei zwemen van expressie (een zich krommend dier, dreigend). Ik merkte soms de dwingende kracht van conventionele/natuurlijke gebaren (bij mij althans): een gebalde vuist = spanning, twee handen plat tegen elkaar = wikken, contemplatie (kerkelijke conventie).

Maar dan lees je de brochure. De gebaren ”zijn beïnvloed door bronnen die variëren van boeddhistische moedras tot 17de-eeuwse Engelse chirogrammaticale tabellen”. De bewegingen spreken dus niet ‘vanuit zichzelf’, zijn geen Van Maanen-choreografie, maar verkeersborden, de instructievideo van een docente gebarentaal.

Ook de expressiviteit van Memoria - een strijd in lage resolutie met de vergankelijkheid/vergetelheid – is conventioneel (“One day I wrote her name upon the strand, but came the waves and washed it away”)

Memoria

Pathetiek

Acceptance – 2 van de 8 minuten; misschien ervaart ook u
het direct appeal van water als ’schoonspoelend’, ‘zuiverend’. 

De toelichtingen in de tentoonstelingsbrochure zijn bijna steeds gezwollen. Acceptance: “Een vrouw alleen staat naakt op de drempel van de dood en verzamelt al haar wilskracht om voor het laatst over te stappen naar de wereld van de levenden”.

Four hands: de vier handenparen zijn van grootmoeder Viola, echtpaar Viola en kind Viola, zie hier het verglijden van de tijd, “zowel de parallelle handelingen van de individuele personen in het heden (..) als de grotere bewegingen van de stadia van het leven van de mens”. 

“Memoria is een portret van het menselijk lijden. Een korrelig beeld van een mannengezicht, soms nauwelijks waar te nemen, drukt angst, verdriet en smart uit in langzaam opkomende en zich ontwikkelende golven van emotie”

Andere pathetiek voegt de brochuretekst toe door te melden dat Viola werkt vanuit autobiografische aanleidingen: “Grote thema’s in de beeldende kunst, zoals leven en dood, transformatie, initiatie, afscheid en ontmoeting, hebben van meet af aan een rol gespeeld in het werk van Bill Viola. Hij heeft zich daarbij laten inspireren door gebeurtenissen in zijn eigen leven, bijvoorbeeld de geboorte van zijn kinderen en het sterven van zijn ouders, maar weet deze persoonlijke onderwerpen altijd boven zichzelf uit te tillen”. Misschien – maar in conventionele gestes.

Overigens wordt deze bombast een enkele keer afgewisseld met krachteloos/laf ‘en toen’-proza dat beschrijft zonder positie ten opzichte van het werk te kiezen:

“Twee vrouwen zitten naast een marmeren waterreservoir op een kleine binnenplaats. Zwijgend wachten ze geduldig en lijken zich slechts af en toe bewust van de aanwezigheid van de ander. Hun wake wordt plotseling onderbroken wanneer het hoofd van een jonge man uit het reservoir verschijnt. Vervolgens rijst zijn hele lichaam op, terwijl het water over de rand klotst. Het neerkletterende water trekt de aandacht van de oudere vrouw die opstaat” (enz).

Humor
Misschien is Viola minder pathetisch dan de tentoonstellingbrochure. Maar op basis van ‘Negen pogingen om onsterfelijkheid te bereiken’ (en de loodzware titels van sommige andere werken) betwijfel ik dat. In deze video houdt Viola een aantal keer zijn adem in en laat die weer ontsnappen.

lengte van het volledig kunstwerk: 18 minuten

Deze video had met een Wim T Schippers-touch van ‘nieuwe lulligheid’ gemaakt kunnen zijn. Maar nee. De brochure: “Een man slaagt er niet in zijn gelofte om de dood te verslaan gestand te doen”.

Het platte vlak
Viola denkt vanuit het platte vlak. Verdienstelijk is zijn kleurgevoel. Ook kan hij goed uitlichten. Maar als voornaamste toepassing van video is het te weinig om het medium levensvatbaar te maken. 

Heaven and Earth

Die platte vlak-gerichtheid (en de beperkingen ervan) zie je mijns inziens af aan Heaven and Earth. Ik bekeek de combinatie van houten steel en monitors op esthetische kwaliteiten maar het bleef tarra, vulgewicht. Het virtuele kunstwerk, de videobeelden, verbindt zich niet met de 3D-vormentaal van steel en kussenvormige monitor.

Het zou wat anders zijn als de monitor bijvoorbeeld aan een draad hing die zou kunnen breken. Trek je dit door naar het feitelijke werk, dan geeft Viola met zijn ‘verpakking’ aan te menen een ’eeuwig’ thema bij de kladden te hebben.

De kern van het kunstwerk is het (tegen)over elkaar projecteren van een voorstelling van een stervende grijsaard en een baby. De brochure: “Het glazen oppervlak van de schermen weerspiegelt het beeld van het tegenoverliggende scherm door het eigen beeld heen, net zoals leven en dood elkaar reflecteren en inhouden”.

Interessantere videokunst - en dat heeft mijns inziens o.a. met het 3D-karakter te maken – vind ik Nam June Paik’s TV Buddha. Paik ontregelt je waarneming. Ook TV Buddha speelt trouwens met de dimensie tijd.

De ontkenning van film
Viola zou in zijn verkenning van het medium video vooral de toegevoegde waarde van het spelen met de dimensie tijd ontdekt hebben. Of zoals de brochure het verwoordt: “Viola onderkende al snel dat het werken met video hem in staat stelde het tijdsaspect in de beeldende kunst radicaal anders te benaderen. Hij heeft daarmee volop geëxperimenteerd”.

De geclaimde toegevoegde waarde van video ten opzichte van het schilderij is dus dat het bewegend beeld is. De toepassing op de tijdsdimensie is overigens soms banaal: slow motion.

Opvallend en voor mij onbegrijpelijk is de ontkenning van film. Video verhoudt zich immers niet alleen tot de schilderkunst. Afgezet tegen film is Viola’s werk zowel gewichtigdoenerig als technisch onbeholpen. Om de een of andere reden moest ik ter plekke aan filmmaker Tim Burton denken. Ik denk om diens technische en inhoudelijke inventiviteit binnen het conventionele.

De macht van het water
Naar verhouding leuk en fris vond ik The reflecting pool, een vroeg werk.

The reflecting pool – internet lijkt me een betere omgeving voor deze video dan het museum, waar de steriele sfeer van heiligheid/ernst om ‘kunst’ hangt of je je als bezoeker te weer moet stellen tegen het vervelende spel ’zie mij eens bijzonder/geweerde buitenstaander zijn’.

de geest als vuurvliegje

Ik ben zelf gevoelig voor de esthetiek en metaforiek van water. Waterreflectie, een wereld die met een rimpeling uitgewist kan, water als zuiverend. Dus iets in mij kijkt met plezier naar sommige video’s van Viola. Small saints bijvoorbeeld. Vijf mensen, elk met een eigen monitor, treden vanuit een schimmig donker, in zwartwit, naar voren, kruisen een watergordijn, waarna ze in kleur voor ons staan, om weer om te keren en te verdwijnen in het duister. Ook zij kijken je frontaal aan. Het heeft iets van een uitbeelding van de existentiële situatie, ‘even tussen twee stilten luid’. En, hoe primitief van opzet verder ook, ik vond de drie ingrediënten – (a) van zwartwit naar kleur (b) van onscherp naar scherp (c) watergordijn als drempel naar andere wereld – effectief.

De brochuretekst maar weer eens: “Zes mensen naderen uit de duisternis en stuiten op een onzichtbare drempel op de grens tussen leven en dood”.

Maar ik ken kunstwerken die krachtiger gebruik maken van water in de toepassingsfeer van transcendentie, absolutie (of de onmogelijkheid daarvan). Bijvoorbeeld Gober’s werk in het Baselse Schaulager (niet voor niets opgenomen in mijn Beelden). Hiervan kan ik helaas geen clip vinden (achter de grof uitgevoerde betonnen Maria is een gouden waterval; door de geopende koffers kijk je vijverscènes in) .

 Ook Tarkovski’s Stalker verslaat mijns inziens Viola op dit terrein.

De beroerte van mijn moeder hakt er stevig in. Ze is blijvend incontinent en heeft de pech te behoren tot de minieme minderheid die allergisch reageert op catheters. Nu gaat ze ‘gekleed’ in imperfecte ‘inco’s’ als vervanging voor een onderbroek; imperfect, d.w.z.: het loopt er soms langs.

Ook is de gevoelloosheid van haar linker lichaamshelft (een zenuwverlamming ontstaan na een val tijdens vrijwilligerswerk in 1993) aangevuld met het dienstweigeren van dezelfde arm, die af en toe uitschiet in onvoorspelbare spasmen.

Verder kan ze helemaal niet meer op eigen benen staan, waarmee belangrijk revalidatiedoel bij aanvang moet opgegeven. Voor de beroerte kon ze zich in huis korte tijd met de rollator voortbewegen. Met steun van rollator en aanrechtrand kon ze eenvoudige maaltijden bereiden.

Tot slot verblijft ze in een omgeving waar schaarste regeert en schraalhans keukenmeester is.

Ze is nog vooral om negatieve redenen aan het leven gebonden. Ze zei: ik kan geen afscheid van mijn kinderen nemen.

Zelf weet ik niet of ik voor-of achteruit moet kijken. Ik wil niet wegkijken van het mogelijk nabije einde maar haar evenmin al bij leven dood verklaren.

En vandaag en gisteren zit ik zowaar tegen het overspannene aan. Ik heb een drukke klus voor twee dagen erbij genomen – ik kan het geld gebruiken. Nu verwaarloos ik mijn tweede baan.

De voortekenen van overspanning herken ik inmiddels – op veel meer komt de wijsheid van de ouderdom in mijn geval niet neer - wat niet wegneemt dat ik mijn minder adequate passieve copingstijl opnieuw inzet.

En dit alles is nog niet eens de reden ‘dat ik de pen oppak’ (moe, ik zeg het). Dat is de man die mij aanstuurt in de freelanceklus. Hij is veel niet: niet charismatisch, geen visie, past op de winkel, is wollig zonder het te beseffen of zonder gêne; is fantasieloos en doorzichtig in zijn pogingen zijn tekorten te camoufleren met een vaderlijke (en daarmee ’superieure’) opstelling. Met als berekenende hardheid de eeuwig eerste urgentie: zich indekken.

Gisteren besefte ik dat hij me aan mijn vader doet denken. Het rakelt – rakelde onopgemerkt – onopgeloste conflicten op. De boosheid van zo’n sukkel afhankelijk te zijn, van zijn goedkeuring. Hem niet nodig willen hebben. Niet binnengelaten worden. “Het zegt u hoogst waarschijnlijk niets maar het is waarin ik ben opgegroeid”.

Naast spitsburger was mijn vader versteend religieus. Religieuze opvattingen leken losgezongen van de werkelijkheid en een vreemd soort houvast en mogelijkheid tot eeuwigdurend vrijblijvend gesprek te bieden. Tot mijn verrassing voelde de wereld in Rosemary’s Baby bij eerste aanschouwing vertrouwd aan. De kleinburgerlijkheid is sterker dan de religieuze overtuiging.

Asinus Triumfator
Je door andere kunst laten inspireren heet traditie. Misschien is de beste inspiratie de ongemerkte. Veel kijken, nabootsen, alles in een grote pan - en dan komt er wel wat van. De kunstenaar over wie ik het aanstonds zal hebben, kookt niet. Hij bestudeert ingrediënten. Zijn inspiratie: Animal Farm van George Orwell, zijn taal schatplichtig aan een andere Orwell-klassieker (haha). Ik citeer de bezoekersgids*:

Voor Sonsbeek 2008 bouwt Wilks verder aan Trojan Donkey, een project met zeven stoffen ezels die ieder apart over de hele wereld onderdak vinden bij mensen die elkaar vertrouwen. In de buik van hun gastezel verstoppen ze foto’s van hun ervaringen met hem, die later worden geëxposeerd. In Park Sonsbeek worden zeven ‘nieuwgeboren’ ezels door zeven menselijke figuren van hout op de schouders gedragen. Ze staan in het hertenkamp op een ronddraaiend platform en draaien zelf ook rond. Een van de ezels is goudkleurig. Hij is de kunstezel die na Sonsbeek zal doorreizen naar gastvrije kunstinstellingen. Trojan Donkey is een langzaam groeiend project, dat politieke en territoriale grenzen overschrijdt. Het wijst op het failliet van politieke systemen, maar ook op de bereidheid van individuen om anderen te ondersteunen en een last te dragen.

‘Trojaanse ezel’: Wilks schuwt de humor niet en kookt door de eeuwen heen. Heeft u de subtiele omkeringen opgemerkt? Laat mij u ze toch uitleggen. Deze Trojaanse viervoeter herbergt, anders dan zijn beroemde voorganger, geen plaag maar heilbrengende kunst. Jezus reed op een ezel Jeruzalem binnen, vat u wel of vat u niet? De ezel is een ‘tempel’ als het ware, een mobiele tempel (het voorhang scheurt, ik krijg opnieuw een bijbelse associatie maar laat maar). In plaats van soldaten uit te spuwen, neemt hij foto’s van positieve ervaringen in zijn lichaam op. Zijn evangelie: neem mijn lichaam en verzorg het. Twee grote babyogen laten niemand onberoerd, geen politiek systeem of grenspolitie kan de kracht van medemenselijkheid stoppen. Aldus de theorie.

Ik bekeek de kunstwerken in de volgorde van de wandelroute in de bezoekersgids. Misschien werd mijn reactie op Wilks beïnvloed door het werk er direct voor, dat door vergelijkbare woordkunst werd omlijst:

In Park Sonsbeek heeft Onnen twee ronde tafels in de bomen gehangen, gekanteld met de bladen naar elkaar. Het zijn speeltafels, getuige de rode en zwarte cijfervakjes van het roulettespel die erop zijn aangebracht. Maar tegelijk zijn het zaagbladen, met grote snijtanden rondom. De omschrijving van het werk door de kunstenaar als ‘ronddraaiend, agressief geldgereedschap’ dekt dus aardig de lading [ontdekt de schrijver verrast na afloop? Kom nou, de omschrijving was er eerst, daarna de gidstekst en, voor dit alles: de associaties zijn zo letterlijk, dat een gidstekst overbodig is. "Dirty Harry trekt zijn pistool en schiet Big John neer. Dirty Harry lijkt Big John niet goed gezind"]. In het park is de wind de croupier, die met zijn wisselvallige humeur de rouletteschijven harder of zachter laat draaien, en soms onheilspellend stil houdt [o, de windstille dagen, dat zijn de de ergste!]. Dit kunstwerk, Good Table / Bad Table getiteld, drukt uit dat ons goeie geld, ons hele vermogen, ja al onze vermogens, zich in een handomdraai tegen ons kunnen keren – precies zoals zaagbladen van dit megaformaat in korte tijd het hele park zouden kunnen vellen [we sidderen allemaal].

Terug naar Wilks. Ik bekeek de ezels voor ik de tekst las. Snelle eerste associatie was met Iejoor, de ezel uit Winnie the Poeh. Diens avonturen heb ik nooit gelezen (vast wel enkele gehoord, ik ken hem ergens van), maar de afgebeelde ezel van Shepard, de illustrator van de oorspronkelijke uitgave, heb ik gezien en die spreekt op eigen kracht.

Verder moest ik denken aan het beeld van Nauman in het Stedelijk Museum, de draaiende carrousel met dieren aan een ketting gehangen.

Maar na enig kijken – niet heel aandachtig, ik heb niet opgemerkt dat de draagvormen ‘houten mensen’ waren – schatte ik: protest tegen de bioindustrie, waar met dieren wordt gedaan, gesold. Ik had een ezelhoofd uit een samsonitekoffer zien steken, ‘de natuur wordt in een menselijke maat gedwongen’.

Dit lijken me typisch ezels die rondgaan van de ene mens in het kunstcircuit naar de andere. O wat zijn ze liefdevol voor dit kunstobject en o wat een ‘ervaringen’ hebben ze met het beest. 

Ziet u een stel weigeren de ezel in huis te nemen “omdat wij elkaar te weinig vertrouwen”?

Ben ik te cynisch dat ik bij de gouden ezel denk: dat is typisch zo’n object dat uiteindelijk verkocht wordt en in een museum opgehangen, met documentatie, als herinnering aan het ‘project’? En ‘gouden’ ezel: ironisch – kan ik me bij Wilks niet voorstellen - of ferme overtuigdheid van de kracht van de eigen kunst?

Inmiddels ben ik 1 dag en wat gegoogel verder. Als internetproject spreekt Trojan Donkey me meer aan, of in de variant dat je de foto’s en schrijfsels in de ezelsbuiken zou kunnen bekijken. Sonsbeek laat je wel erg in de kou staan. Je krijgt onvoldoende informatie over het project waarvan de zeven jonge ezels onderdeel zijn. Je zit wat tegen stomme beesten aan te kijken. Nog steeds vind ik de gelegenheidskeuze van Wilks voor Sonsbeek dus zwak: (a) betekenisloze ezels (b) op afstand in een molen; (c) de menselijke dragers van de ezels komen niet uit de verf, wat zou moeten als hoofdintentie van het project het onderzoeken of benadrukken van de menselijke bereidheid tot onbaatzuchtigheid, zorg, medemenselijkheid is.

Ook meer in het algemeen houd ik mijn twijfel over de opbrengst van het project, en op die oogst reken ik de kunstenaar af, hij heeft het concept bedacht:

• Snelle scan langs de projectwebsite laat vooral ‘fun’ zien. Kinderen verwelkomen alle speelgoedbeesten, dat kan ik nauwelijks serieus nemen.
• Volwassenen spreekt mogelijk de absurde onderneming om het absurde aan. Maar met stapels De Baak-trainingen** waarin out of the box-doen en -denken carrièrevereiste is geworden, kijk ik hier niet van op. Verbeelding is niet meer voorbehouden aan een kunst- en maatschappijverbeterende subcultuur, en is evenmin een zuiver, natuurlijk vermogen ‘onder de straatstenen’ geconserveerd, hoop van de mensheid. Wilks absurditeit staat ver van Ionesco-wrangheid. Ook kent het cultureel kapitaalkrachtige publiek dit soort gemeenschapskunst inmiddels wel en werkt mee***. In mijn snelle scan van de site zag ik mensen zelfgeschreven verhaaltjes voorlezen en een Turks-Franse vrouw de verhalen van een beroemde Turkse verteller.
• Als embleem van mantelzorg heeft een mens met een ezel op zijn/haar schouders een zeker appel. Maar Aeneas met zijn vader is dan geschikter want een eenduidiger beeld. En zo’n concrete sociale boodschap lijkt Wilks ook weer niet te willen uitdragen.

Als project vind ik het al met al te dun. Ik neig te concluderen: als je kunst en werkelijkheid vermengt, krijg je niet het beste uit beide werelden. Verbeelding in de politiek: prima. Brengt reëele werken en zegeningen voort! Doe creatief met uw burgerschap! Maar kunst als politiek met andere middelen, nee.

Wat sprak wel aan

• Yasue Maetake, Levende schat – Het blijkt moeilijk te fotograferen. Ik zag meer de strijder (had dit vooraf ook ergens gelezen). Maar je kunt ook een stervend of al gestorven dier zien, de neerwaarse in plaats van opwaartse beweging. Ik vond de eenvoudige harmonicavorm van het kamerscherm mooi en door zijn openheid verbinding aangaan met de ruimte van het park (om het duur te zeggen). Dit beeld spreekt mij allereerst esthetisch aan, via de zinnelijkheid van de materialen. Maar ook houd ik wel van de heroïsche pose (ja, wel modern ‘vergeefs’, als bij Don Quichotte), zie bijvoorbeeld De Zonnevechter van Arthur Sproncken op de Markt in Haarlem.
• Joseph Sumegné, De negen notabelen – Dit is een werk op doorreis, waaraan Sumegné al sinds 1988 werkt. Daarom betwijfel ik of de gekozen opstelling meer dan voor de gelegenheid is. Wel past de houding van de twee hoofdfiguren bij de afgebeelde situatie: twee leiders tegenover elkaar, delibererend over geopolitieke zaken (een kaart van de wereld ligt tussen hun in). Maar los van hun tableau overtuigen de notabelen elk afzonderlijk. Bijzonder vind ik dat bij Sumegné niet opvalt dat hij met afvalmaterialen werkt. Ze zijn geen politiek statement over een wegwerpcultuur. Ze zijn allereerst zinnestrelend (ik herhaal me, het is niet mijn stopwoord, maar opnieuw kwaliteit die aanspreekt). Een diepe kleur blauw met een glans, van ‘gewoon’ functioneel plastic, gebruikt om bouwmaterialen af te dekken of zoiets. Matglanzend en plooibaar rubber. Verder zijn de poses van de twee mannen op het podium en de koppen van elk van de notabelen expressief. Dit laatste op een manier dat je je afvraagt of deze beeldtaal universeel is, uitvergroting van de constanten in emotionele gelaatsexpressie die Ekman ontdekte. Tot slot zijn de objecten ‘ambachtelijk’ vervaardigd en rijk aan details. Hoewel niet de hoogste kunstzinnige waarde is het een genot iets te bekijken waaraan met liefde en zorg is gewerkt.
• Fernando Sánchez Castillo, Spitting Leaders – Ik krijg kennelijk niet snel genoeg van het hekelen van machtsfiguren. Veel politieker dan ‘kapitalistisch-materialistisch zaagblad’-Onnen (welk beeld zou eerder niet in China geëxposeerd kunnen worden?). Dit werk spreekt op een andere manier aan dan dat van Sumegné of Maetake. Het is meer ethisch dan esthetisch, het genot van eindelijk wraak kunnen nemen op personen die je met geweld het zwijgen opgelegd hebben. Het is hetzelfde kijkplezier – of misschien wel dat van de uitvoerders - als vlak na Saddam Hoessein’s nederlaag, het plezier van degenen die met een schoen op diens beeltenis sloegen, aan een touw zijn gehate beeld omvertrokken, meesleepten of erop sprongen. Misschien – als dit niet te psychologiserend is – is ook de aanblik van verbeeld spuwen al prettig, opluchtend. Gooi je walging eruit, slik hem niet in.

*: De gids zaait verwarring. Trojan Donkey en Animal Farm zijn twee onderscheiden projecten. Ze putten niet beide uit Animal Farm, zoals de bezoekersgids suggereert, in de zinnen voorafgaand aan het citaat.

**: De Baak komt bij mij op als voorbeeld van losgeslagen types die de gestripte versie van ‘de ruimte van het volledig leven’ verkopen, van trainers dus. Ik kwam ook letterlijk drie medewerkers van De Baak tegen. Of beter, de vriend met wie ik de tentoonstelling bezocht herkende ze. Hij werkt een klein percentage voor De Baak. Zonder enige introductie spraken drie in het grijs gestoken heren hem aan en vroegen de (bekende) weg naar het centrum. Hij deelde mee collega van de vragensteller te zijn. Haha, enzovoort. De trainingswereld is interessant als ontnuchtering, ontneemt iedere illusie over de macht van de verbeelding. Directeur Harry Starren, naar wat ik van hem weet (en dat is weinig, onder andere via die vriend) in zijn soort een geschikte kerel, heeft zijn eigen karikaturen om zich heen verzameld (de vragensteller leek zelfs uiterlijk en in (quasi-)belhameligheid op hem).

***: dat viel me tot slot op: stapels senioren die zonder enige afschuw de werken langsliepen. Ook hier is gewenning opgetreden. Mijn ongerijmde verklaring: vroeger voelden mensen zich beledigd door ‘onbegrijpelijke’ kunst, alsof de kunstenaars beweerden dat zij ‘te dom’ waren. Die vrees heeft niemand meer. Ook gunt men kunstenaars hun portie gekte (Herman Brood). En het kan heel gezellig zijn af en toe samen helemaal niets van een malle kunstenaar te begrijpen. Onze Lieve Heer heeft rare kostgangers.
Postscriptum: Tot op zekere hoogte. Ik heb inmiddels vernomen dat het beeld Miss Universe door de kunstenares is gekuist na reacties, aan haar adres en dat van de organisatie. De afgebeelde intieme delen van vrouwen zouden pornografisch zijn, dit laatste als een afkeurende term bedoeld (zie De Gelderlander).

Beheersing is cultuur en suf, oke oke, maar sommig gevoel is, voor alles anders, gebrek aan cultuur.

Beheersing heeft een slechte pers als zijnde kunstmatig. Het is als de goede echtgenoot verkozen door de romantische heldin na de episode met de slechterik; de ‘verstandige’ keuze maar wel een tikkeltje saai. En niet verteerbaar dan na enig oppimpen, het toebedelen van wat ‘menselijke’ trekken aan de brave Hendik, door hem zich bijvoorbeeld te laten begeven in een knokpartij – om haar, natuurlijk. Zo naderen de extremen impulsief en bedachtzaam elkaar alsnog.

In het midden bevindt zich het klassieke ideaal. Roger Federer en Rafael Nadal lijken op elkaar, hoewel iedereen weet wie in de romantische film de Colin Firth-rol zou spelen. John McEnroe is misschien de laatste romantische tennisheld. Andre Agassi was al teveel acteur die in een rol stapt en crowd pleaser/manager bovendien.

En, net als bij McEnroe overigens, kon je er niet omheen dat het niet vanzelf kwam, dat Agassi hard moest werken om zijn gemak te bereiken. Want dat is beheersing op zijn fraaist: als het er moeiteloos uitziet. 

Ongetemd gevoel is waardevol als tegenwicht voor steriele perfectie, als vliegwiel, maar op zichzelf vermoeiend en soms treurig. Vandaag doorkruisten liefde en haat mijn pad, in tienden van seconden. Uiterlijk gebeurde niets.

Een collega van mij staat zich voor op zijn gevoel voor kunst. Komt hij op bezoek bij een particulier, dan ziet hij meteen het duurste kunstwerk aan de muur. Een talent, zegt hij.

Dit vind ik al patjepeeërig, vanwege de gelijkstelling van kwaliteit en marktwaarde.

Vandaag bekeken we met een aantal mensen een boek met kunstreproducties. Het boek was meegenomen door een vrouw die er voor de helft met eigen werk in vertegenwoordigd is. Mijn collega – laten we hem Willem noemen - had op een eerder moment de lof van de andere erin vertegenwoordigde artiest gezongen. Vandaar.

Die schilder maakt stillevens. In de afbeelding van een geblokte theedoek op een tafel wees Willem de vier onderscheidende kwaliteitskenmerken aan. Een was de manier waarop de achterwand was weergegeven. “Het is knap hoe hij zo’n saaie wand tot leven weet te brengen”.

Ik dacht aan Vermeer’s melkmeisje, de schemerige muur met de fijne details (waarop de catalogus niet vergeet te wijzen en die me dan nu, na jaren, te binnen schieten). Ik dacht aan andere geschilderde muren. Je kon ze moeilijk niet schilderen. En zo’n plat vlak geeft veel schilderkunstige speelruimte.

Hier liep verschil van mening al over in rivaliseren.

Ik stoor me aan zijn beleren. Ik reageer zelf primair gevoelsmatig op kunstobjecten en ben ontvankelijk voor andere dingen, bijvoorbeeld het licht, kleurgebruik of, bijvoorbeeld in dit shilderij, het element van ’alle dingen hebben hun stille pracht’. Sommige stillevens in het boek deden me denken aan foto’s van Peter Ruting. Beide kunstenaars maken gebruik van de dynamiek van bolle, afwerende tegenover open, ontvangende objecten, beiden werken met glas.

Maar de waarheid is ook dat ik rivaliseer. Ik wil de man met het kunstenaarsoog zijn om me er vervolgens niet op voor te laten staan.

Maar ook ben ik de man die zich van zijn ‘oneigenlijke’ motieven bewust is terwijl ze zich ‘voltrekken’. Dus meld ik zuinig dat ik anders kijk, op het licht en het zegenen der schamelheid reageer, dat dat kan. Hij reageert beheersd, ik kijk hem aan en vraag me af wat zich achter de haag tanden afspeelt.

Even later haalt hij zijn gram. Ik zeg “1 gulden” in plaats van “1 euro”. Hij meteen: “Je leeft in het verleden, Age!”. 

Ik ken hem vier maanden. Hij werd vroeger veel gepest. Nu – en misschien ook toen al – is het een ambitieus baasje, die het nodige heeft gepresteerd. Maar hij moet elke week weer bewijzen dat hij volwaardig is. Achter het gesnoef hoor ik het vragen om erkenning. Door te zwijgen oefen ik macht over hem uit. Wek ergernis en krijg het terugbetaald.

Ik verschil niet wezenlijk van hem. Mijn zwijgen en deëscaleren komen voort uit moeheid om eigen en andermans kleinmenselijkheid. Maar ik verhef me tegelijk ook een beetje, ‘ik sta er boven’ (anders dan hij).

Op zulke momenten kan ik impulsiviteit – de goede – wel waarderen.

Je hoort veel van vrouwen gebukt onder de overspannen lichaamsidealen die de commercie hun voorhoudt, recent de Beperkt Houdbaar-actie. Mij stoort de bestendiging van een ongenaakbaar soort mannelijkheid, zoals in het volgende spotje (draait op de NRC-site). Het is zonder enige ironie gemaakt.

Wie dit soort mannen niet als knellende fantasie beleeft, is deel van het probleem.