Vanmiddag bekeek ik op het Movies That Matter-festival in Den Haag enkele documentaires. The reckoning, over de eerste jaren van het Internationaal Strafhof in Den Haag, is leerzaam, krachtig en wekt voorzichtige hoop. De selectie van beelden en perspectief is slim. Wel de strategische beraadslagingen van de aanklagers en enige informatie over hun persoon, ook de mening van direct getroffenen over de ICC-rechtszaak - maar niet of nauwelijks beelden van de trage juridische procesgang of vruchteloze VN-conferenties. Misschien daarom wekt deze documentaire voorzichtige hoop:

• De ICC-aanklacht tegen de Soedanese president Al-Bashir brengt nabestaanden van slachtoffers van – laten we niet kibbelen over woorden – genocide op het idee dat het gebeurde toch echt niet door de beugel kan en de daders vervolging verdienen; ze worden erkend in hun waardigheid (en misschien gaat zo de notie van ‘mensenrechten’ voor ze leven).
• De leiding van het Oegandese Verzetsleger van de Heer spreekt elke dag wel vijf keer over het tegen hun uitgevaardigde arrestatiebevel, aldus een gevluchte medeleider. En ook anderen in Afrika raken maar niet uitgepraat over de acties van het ICC.
• Het willen ontlopen van een ICC-aanklacht zet al aan tot betere rechtshandhaving op nationaal niveau, zoals (hopelijk) in Colombia.
• Tot slot hebben de filmmakers (“Wij zijn mensenrechtenactivisten die film inzetten”) een mooi kosmopolitisch sociaal netwerk gesticht.

The reckoning, trailer

Andere, kleine gebeurtenissen voedden echter mijn twijfel aan de mensheid:

• Mijn hazeslaapjes gedurende de vertoning
• De discussie na afloop over de situatie in Darfur. Aan het forum ligt het niet. Daarin zitten de producent, editor en maker van de documentaire, een journalist van Radio Darfur en een Britse journaliste gespecialiseerd in de regio. Ikzelf ben het probleem, gevangen als ik ben in een kijkhouding. Ik mis de vierde wand. Dit is het leven, met zijn aanspraken.
• Een fotografe maakt foto’s tijdens de vertoning van een andere documentaire, The heart of Jenin; de flitsen irriteren soms. Op een gegeven moment beklimt ze een klein podium voor in de zaal en fotografeert het publiek. Ik betrap me op de gedachte dat de cameraflits op mij gericht is, natuurlijk omdat ik expressief geboeid naar de film zit te kijken, een half gevouwen folder voor mijn gezicht.
• The heart of Jenin mikt op het sentiment, met de antipolitieke strekking van “we zijn allemaal mensen, als iedereen zijn/haar hart zou laten spreken, zouden alle problemen snel kunnen worden opgelost”. Het verhaal: vader off(r)e(e)rt de organen van zijn door een Israelische soldaat fataal verwonde zoon aan Israelische kinderen – twee Palestijnse maar ook het dochtertje van een orthodox joods gezin. De vader is in de zaal. Na afloop stelt men hem vragen als “Hoe gaat het nu met X?”, “Ik hoop dat uw nog levende zoon goed viool spelen leert [de overleden zoon speelde op een gitaar], wanneer treedt hij op?” en wil weten of en hoe men de vader financieel kan steunen bij zijn huidige en nieuwe project. Het getuigt van eenzelfde consumentisme als mijn kijkhouding.
• Als de Palestijnse vader voor de vertoning binnentreedt, zie ik een stramme man. Te oud voor een sexy heldenrol waarmee ik me kan identificeren.

The heart of Jenin, trailer

Ik zeg niet dat het goed is, ik zeg dat het gebeurt. Joni Mitchell zong romantisch over ons mensen als van sterrenstof, goud. Ik houd het op grondsop.

met en zonder roest

Gisteren heb ik de tentoonstelling van Tjebbe Beekman in het GEM gezien. Mijn docente boetseren was enthousiast. Ook mijn favoriete medecursiste was geweest en beaamde het gunstige oordeel.

Meest aansprekend vond ik al met al twee doeken die geen merkbaar commentaar op enige maatschappelijke toestand gaven. Een voorzichtige keuze. Dat Beekman’s werk suggereert, is mij duidelijk. Maar wat, niet.

suggestief: sergeant Frazer in Daar komen de schutters

De GEM-tekst bij de expositie:

Hoewel de maatschappelijke referentie ook in eerder werk aanwezig is, wordt deze in de zeventig schetsen en vijf schilderijen onder de gezamenlijke titel De capsulaire beschaving van groter belang. De kunstenaar verwijst naar het gelijknamige boek met de ondertitel Over de stad in het tijdperk van angst van Lieven DeCauter. Essentieel gegeven in het boek is dat de snelheid van onze technologie en de steeds scherpere maatschappelijke tegenstellingen ons doen terugtrekken in de veilige begrenzingen, danwel ‘capsules’ van bijvoorbeeld onze voertuigen en in architecturale cocons, zoals shoppingmalls, gated commuties en pretparken. De zeventig schetsen, die beschouwd kunnen worden als illustraties bij de vijf schilderijen, vormen tezamen een beeldatlas waarin dit soort ‘capsulaire fenomenen’ worden weergegeven en met elkaar in verband worden gebracht.

Een van de meest opvallende schilderijen uit deze cyclus is Control Room, een schilderij waarop een ontelbaar aantal blauwe beeldschermen hun vale licht werpen op een verder bijna geheel verduisterde ruimte. Pas als je goed kijkt zie je dat er achter deze beeldschermen menselijke figuren opdoemen. Deze controlekamer houdt alles erbuiten in de gaten, maar is zelf met geen enkele realiteit meer verbonden. Begrenzing en controle lijken in het werk van Beekman niet te zorgen voor de beoogde veiligheid, maar juist voor eenzaamheid en doelloosheid. Beekman geeft hier een niet al te rooskleurig beeld van onze huidige maatschappelijke situatie. 

Wie zo inzet, moet mij overtuigen. Dat doet Beekman niet. Ik reageer dan: ”Jij weet geen punt te maken, ik ga het niet voor jou doen”.

Tjebbe Beekman – Zonder titel. ‘Schoonheid in een vale omgeving’, een traditioneel kunstbeleven dat Beekman ontloopt, aldus de snel gescande catalogus. Ik val erop terug, bij gebrek aan overtuigend anders.

Tjebbe Beekman – Ruïne; het huis rechts beneden vond ik mooi, met in de deuropening nog een lichtvlek en links vertaksel

Jeff Wall – Diagonale compositie; voorbeeld van een foto die schoonheid in het onaanzienlijke vindt/maakt (petite histoire: Wall is reinheidsfreak en fotografeerde daarom juist dit)*

Eeuwige Schoonheid
Van het pretentielozer schijnend werk waardeer ik de huid, kleur of het licht. Het ‘beton’ in Ruïne (geholpen door het verwerken van zand in het doek). De aparte tinten wit en zijn ’smerige’ aardkleuren. Of het licht in Zonder titel, de kubus rechts van het midden in Stock Exchange of de rode schakelknop in Illya’s birthroom.

Illya’s birthroom

Illya’s birthroom:

• Mijn blik viel eerst op de tegels, dan de gootsteen links, dan ‘de rommel’. De nadrukkelijke raampartij herinner ik me niet als blikvanger; misschien heeft het een misleidende vanzelfsprekendheid, tuin ik in een realistische illusie en word aangetrokken door het romantisch halfduister. De meest warme kleur, die van de rode schakelknop, is op de jpg slecht te zien. De afgebeelde ruimte leek me een mengsel van een verlaten slagerij en het type armlastige woning waarin de Appel- en Corneillegroep woonde in de vroege jaren vijftig in Parijs. Volgens een snel gelezen catalogustekst is toch echt blijdschap om de geboorte van zijn zoon inspiratie/aanleiding tot dit schilderij. Je zou het niet zeggen, net zomin als de positieve daad van het op de wereld zetten van een kind zich gemakkelijk laat rijmen met het afgebeelde.
• Merkwaardigerwijs vind ik de jpg hier mooier dan het schilderij ter plekke, waar het me “No future”-achtig gewild voorkwam. Nu is ‘mooi’ is voor veel hedendaagse kunstenaars geen compliment. Bij mij verwijst het naar de abstracte/’pure’ esthetiek van kleur, lichtwerking, lijnenspel, met element van aristocratische desinteresse in ‘werkelijkheid’. Het is niet moeilijk hierin een houding van Innere Emigration te herkennen. Niets ten gunste hiervan. En het schilderij lijkt zich tegen deze esthetiserende lezing te verzetten. Het interieur is immers meer dat van een kraakpand (‘voor de legalisatie’) dan een doorgecomponeerd Art Nouveau-ensemble waarin de zenuwen van de stadsbewoner tot rust konden komen. Niettemin peur ik er abstracte/pure schoonheid uit. (Trek je deze redenatie door, dan eindig je bij een Clive Bell-achtige definitie van kunst. Het schone voldoet aan bepaalde universele wetten en Beekman heeft zich maar te voegen, voegt zich)

Varia
Wat mij opviel in enkele werken:

• Boven creëert Beekman diepte door een net van perspectivische kunstlichtbalken (lijnen), onder ruimtewerking door grote objecten
• In het middelste beeldvlak laat hij je oog botsen tegen het doek. Bij de winkelruimteschilderijen is het afgebeeld gebied ondoordringbaar, bij Root is de voorstelling van het doek gekrabt of gebrand. In Control Room vind ik dit procédé doorgeslagen, er is veelal niets meer te zien. De pathetiek van zwart als onheilspellend is aan mij niet besteed en ik kan me niet voorstellen dat Beekman zo plat communiceren wil.
• In Stock exchange laat Beekman sommige lijnen/balken ‘vallen’. Dat suggereert instorting. In de voorstelling is dat absurd (roept verhalende vraag ‘waarom’ op) en willekeurig. Beekman had om het even een bos rode dynamietstaven, bijeengehouden met een touwtje, kunnen schilderen, in de beste striptraditie. Is dat overdreven letterlijk? De ‘vallende’  lijnen zijn dat voor mij net zo, anders dan het lijnenstelsel bovenaan. Het lijkt me niet de wens van de schilder dat een kijker zich de vraag stelt: “Hoe komt die balk gevallen?”.
• In Palast laat Beekman rechts op het doek lijnen plots (onderbroken) diagonaal lopen. Hier verraadt zich de invloed van het werken met fotocollages. Bij mij roept het vooral op: waarom? Het is formeel, betekenisloos. De galerijflat als onderwerp is geassocieerd met ‘maatschappelijke teloorgang’, zoals ook bij het origineel, het Berlijnse Sozialpalast, aan de orde. Is deze associatie bedoeld, dan vind ik hem clichématig en in combinatie met de formele behandeling wezenloos.

 Wistful repetition – boven diepte, onder ruimte,
in het midden ondoordringbaar

Root – links een gedeelte afgebladderde voorstelling

Control room – haast niets meer te zien

Stock Exchange – zomaar vallende balken/lijnen (lelijke foto)

Het uitgangspunt van Hoffnung – op de site waar ik de afbeelding vond, had het werk nog geen titel – sprak me aan: de wereld – voor een spoorstation, maak ik ervan – bekeken of gespiegeld door het gecoate spiegelglas dat twintig jaar terug in de mode was. Deze spiegelwereld in vakjes onderverdeeld.

Hoffnung – No Future-neoromantiek in de titel? Schilderkunstig interessant

Palast – rechts voegt Beekman diagonaalwerking toe, in op wat mij overkomt als een lege vormoefening. Galerijflats roepen associatief ‘maatschappelijke teloorgang’ op. Als bedoeld, dan clichématig.

[Een week later: ook dit werk wint als jpg aan kracht. Ten eerste stáát het huis er, massief, krachtig, met iets van monumentaliteit. Daarnaast spiegelen al die ruiten het licht, "zoals het water de maan". Iets van lichtheid breng ik er toch weer in, aartsontkenner?]

*: Enkele dagen later roept Zonder titel bij mij ook deze Hopper (Gas) op – zoals overigens alle geschilderd kunstlicht me aan hem doet denken. Verbindende draad is romantisch, (‘valse’) Schmerz, alsof techniek iets natuurlijks stuk maakt

Jeugd vertedert me, ontroert me, merk ik. Niet als vreetgrage oude bok. Zelf zonder kinderen en niet geregeld in contact met jeugd, stel ik mijn zwak – en de resonans, daarmee de bewaard gebleven jeugdigheid in mijzelf - geregeld verrast vast.

Vandaag haalde ik handtekeningen op voor Amnesty. Ik spreek de mensen aan, aan hun cafétafeltjes buiten, wachtend bij tramhaltes of gewoon op straat. Zo ook drie jongens, dollend in een steegje dat ik doorsteek op weg naar een drukke winkelstraat. Ze leggen hun snack en cola terzij, stoppen hun luidruchtige, coole gedoe en tekenen. Dan vraagt een: “Ook mijn achternaam?”.

De onzekerheid en de onverbloemdheid waarmee ze die nog tonen (zij het indirect en misschien ongemerkt). Maar ook wel het gebrek aan levenservaring. Want waarom zou Amnesty ze in godsnaam terugschrijven? Dit los van het feit dat hun alleen hun woonplaats, niet adres, gevraagd wordt…

Meer in het algemeen is openheid het contrast met middelbare en oudere mensen. De laatste zitten aan hun tafeltjes als soapacteurs te lang in een serie, maar ja, de hypotheek. Ongeïnspireerd spel en lijdzaam verzet.

Jeugd denkt kort na bij mijn relaas, maakt een keuze en tekent dan of is al eerder afgehaakt. Zeker, het is voor hun vaak ‘eerste keer’-actie, hun wereld is nog maar net groter geworden. Maar gewenning is niet de verklaring die zich opdringt voor het verschil in opstelling van jong en oud. Dat verschil zijn namelijk de vaak overbodige toeren van ouderen. Laten weten dat ze Amnesty-lid zijn met een ‘wij zijn betere mensen’-handreiking. Of een eind weg leuteren, als (geëist) wisselgeld voor hun handtekening. Sleur.

Laat ik niet doen of ik onverkort bij de jeugdigen hoor. Awee Prins schreef een succesvol cadeauboek over het verschijnsel waarmee de ouderen kampen: Uit verveling. Door alle versierselen van erkende diepzinnigheid (Heidegger) krijgt het verschijnsel ongemerkt grandeur. Maar: het heerst, wil ik maar zeggen.

Kandidaat-vroegouden heb je ook. Een upcoming professional met licht bekakt accent waardeerde het zeer dat ik dit in mijn vrije tijd deed enz. en was gewoon benieuwd naar de effectiviteit van de Amnesty-aanpak. Hoe deden wij dat nu, zo’n Eritrese regering beïnvloeden. Hij wekte de indruk de Amnesty-actie minzaam te beoordelen, als het marketing-concept van een enthousiaste amateur. En vertelde hoe hij de dingen aan zou pakken: de ontwikkelingshulp aan het land staken tot de overheid de mensenrechteneisen inwilligt. Het leek me een duidelijk voorbeeld van denken in oplossingen.

Verdere observaties van mij als handtekeningenjager:

• Aziatische vrouwen/mannen zijn vaak zo veel beleefder (ook steeds hernieuwde vaststelling)
• Vrouwen maken in de regel beter contact dan mannen, of ze nu tekenen of weigeren

Kenmerkend, bedacht ik me vanavond op de fiets in de duinen, kenmerkend voor het dóórbreken van de crisis is de reductie tot een hoopje hijgen. Mijn gebruikelijke centrum, het denkende ik, hangt er als het ware een decimeter boven, onmachtig, merkwaardig niet in orgaan opgelost.

Zoekend naar een kernachtig woord kwamen ironische beschrijvingen van ingesnoerde jongedames in nooit gelezen negentiende-eeuwse romans voor de geest, die flauwvallen of waarvan de borstkas hevig uitzet, in de greep van amoureuze aanvechtingen (humor is teken van herstel). ’Amechtig’ bedacht ik ten lange leste.

een vos kruiste mijn pad, zijn trage reacties verrieden
besef van een handelingssnelheid minstens vier keer zo vlug
als die van omringende diersoorten

Het meegaan met de kortademigheid is het ‘in de put gaan zitten’. Huilen is dan niet ver. Ook is er een vreemde concentratie, alsof zweet op punt van uitbreken staat. Dan ervaar ik de ‘levenswil’ als buiten mijzelf. Het stugge doorleven willen verkies ik op zo’n moment boven het alternatief, maar de keuze lijkt op vegetatief niveau gemaakt (zoals misschien ook mijn instemming gevolg is). Mijn ‘ik’ is dan een hoopje hijgen op een punt in het universum, een wereld van 1 meter. De blaasbalg houdt zich zelf gaande.

Je kunt ook zeggen dat ik op de bodem het omslagpunt bereik. ’Bodem’ is een ander woord voor ‘omslagpunt’. Het is het besef: dit is het; ik kan het leven. Genade van de fysiologie.

Niet zo lang geleden interviewde ik een man die depressief en psychotisch was geweest en vroeg wat had hem geholpen bij zijn herstel, geestelijk en in het oppakken van maatschappelijke rollen, zoals werk? Zijn antwoord bevatte een vreemd ‘ingrediënt’, hij stond erop dat het in het verslag meegenomen zou worden. Het was het moment waarop hem, in het diepst van zijn depressie, terwijl hij dagen op bed lag in een vervuilde, verduisterde kamer, gedaagd was: “Ondanks alles bevat deze kamer 20% zuurstof“. Zuurstof had hem geholpen.

Ik interpreteerde dit als zijn omslagmoment. Het  ‘ik’-bewustzijn verbond zich weer met de zijgende blaasbalg, met de wereld.

Ik moest (een mens doet wat om zichzelf te bemoedigen) ook denken aan gevangenen in lange, eenzame opsluiting, zoals beschreven in Een verblindende afwezigheid van licht van Tahar Ben Jelloun, boek dat ik nooit gelezen heb. Gebaseerd op een waar gebeurd verhaal. Achttien jaar opgesloten in een ondergrondse cel, in het donker. Dat volhouden.

Dus welaan dan (Campert).

Liedje dat op de fiets bij me opkwam. Het uptempo en het kritische zullen de levenslust zijn. Ik detecteer daarnaast, in binnenstebuiten gekeerde vorm, mijn rigoureuze beveiliging tegen het gevaar van anderen.

Naast je held ben jij kleine jongen.

Gisteren nam de voorzitter van het bestuur van de vrijwilligersorganisatie waarvoor ik actief ben afscheid. Ik heb nooit direct met hem te maken gehad maar waardeer hem zeer als inspirerende, ondernemende, krachtige man. Ik ken hem van tv, speeches en van hoe hij is. Want je hoeft maar even met deze man in dezelfde ruimte te verkeren en je weet welk vlees je in de kuip hebt (ook letterlijk: hij is rijzig met een buikomvang en speklippen die een bourgondiër doen vermoeden): toegankelijk, open, drive, humor.

Toen ik vertrok aan het eind van de lange bijeenkomst, tijdens de borrel, wilde ik hem mijn erkentelijkheid tonen. Maar terwijl ik dat deed, sloeg alles om. Ik bleek niet de gulle gever, zoals ik van zins was, maar een de hand ophoudende bedelaar.

Vijftien jaar geleden bezocht ik de open dag van Ajax, samen met mijn broer. Hij had zijn fototoestel meegenomen. Op één foto kijkt hij trots en schuchter zijn uitgeleende camera in. Naast hem staat Gerrie Mühren, speler van het glorieuze, cupwinnende Ajax-team van begin jaren zeventig, wat afwezig en lijdzaam.

Zo, zoals mijn broer op die foto, voelde ik me. De voorzitter vroeg niet om mijn hoog – laagonderscheid. Sterker nog, die leek een voorkeur te hebben voor een stevige discussie of gezelschap waarin veel te lachen viel. Liever dan een bedeesde man met stijf bedankje.

Wat ik ook in mijn hoofd had, ik kwam hem vragen om goedkeuring.