Gisteren heb ik de tentoonstelling van Tjebbe Beekman in het GEM gezien. Mijn docente boetseren was enthousiast. Ook mijn favoriete medecursiste was geweest en beaamde het gunstige oordeel.

Meest aansprekend vond ik al met al twee doeken die geen merkbaar commentaar op enige maatschappelijke toestand gaven. Een voorzichtige keuze. Dat Beekman’s werk suggereert, is mij duidelijk. Maar wat, niet.

suggestief: sergeant Frazer in Daar komen de schutters

De GEM-tekst bij de expositie:

Hoewel de maatschappelijke referentie ook in eerder werk aanwezig is, wordt deze in de zeventig schetsen en vijf schilderijen onder de gezamenlijke titel De capsulaire beschaving van groter belang. De kunstenaar verwijst naar het gelijknamige boek met de ondertitel Over de stad in het tijdperk van angst van Lieven DeCauter. Essentieel gegeven in het boek is dat de snelheid van onze technologie en de steeds scherpere maatschappelijke tegenstellingen ons doen terugtrekken in de veilige begrenzingen, danwel ‘capsules’ van bijvoorbeeld onze voertuigen en in architecturale cocons, zoals shoppingmalls, gated commuties en pretparken. De zeventig schetsen, die beschouwd kunnen worden als illustraties bij de vijf schilderijen, vormen tezamen een beeldatlas waarin dit soort ‘capsulaire fenomenen’ worden weergegeven en met elkaar in verband worden gebracht.

Een van de meest opvallende schilderijen uit deze cyclus is Control Room, een schilderij waarop een ontelbaar aantal blauwe beeldschermen hun vale licht werpen op een verder bijna geheel verduisterde ruimte. Pas als je goed kijkt zie je dat er achter deze beeldschermen menselijke figuren opdoemen. Deze controlekamer houdt alles erbuiten in de gaten, maar is zelf met geen enkele realiteit meer verbonden. Begrenzing en controle lijken in het werk van Beekman niet te zorgen voor de beoogde veiligheid, maar juist voor eenzaamheid en doelloosheid. Beekman geeft hier een niet al te rooskleurig beeld van onze huidige maatschappelijke situatie. 

Wie zo inzet, moet mij overtuigen. Dat doet Beekman niet. Ik reageer dan: ”Jij weet geen punt te maken, ik ga het niet voor jou doen”.

Tjebbe Beekman – Zonder titel. ‘Schoonheid in een vale omgeving’, een traditioneel kunstbeleven dat Beekman ontloopt, aldus de snel gescande catalogus. Ik val erop terug, bij gebrek aan overtuigend anders.

Tjebbe Beekman – Ruïne; het huis rechts beneden vond ik mooi, met in de deuropening nog een lichtvlek en links vertaksel

Jeff Wall – Diagonale compositie; voorbeeld van een foto die schoonheid in het onaanzienlijke vindt/maakt (petite histoire: Wall is reinheidsfreak en fotografeerde daarom juist dit)*

Eeuwige Schoonheid
Van het pretentielozer schijnend werk waardeer ik de huid, kleur of het licht. Het ‘beton’ in Ruïne (geholpen door het verwerken van zand in het doek). De aparte tinten wit en zijn ’smerige’ aardkleuren. Of het licht in Zonder titel, de kubus rechts van het midden in Stock Exchange of de rode schakelknop in Illya’s birthroom.

Illya’s birthroom

Illya’s birthroom:

• Mijn blik viel eerst op de tegels, dan de gootsteen links, dan ‘de rommel’. De nadrukkelijke raampartij herinner ik me niet als blikvanger; misschien heeft het een misleidende vanzelfsprekendheid, tuin ik in een realistische illusie en word aangetrokken door het romantisch halfduister. De meest warme kleur, die van de rode schakelknop, is op de jpg slecht te zien. De afgebeelde ruimte leek me een mengsel van een verlaten slagerij en het type armlastige woning waarin de Appel- en Corneillegroep woonde in de vroege jaren vijftig in Parijs. Volgens een snel gelezen catalogustekst is toch echt blijdschap om de geboorte van zijn zoon inspiratie/aanleiding tot dit schilderij. Je zou het niet zeggen, net zomin als de positieve daad van het op de wereld zetten van een kind zich gemakkelijk laat rijmen met het afgebeelde.
• Merkwaardigerwijs vind ik de jpg hier mooier dan het schilderij ter plekke, waar het me “No future”-achtig gewild voorkwam. Nu is ‘mooi’ is voor veel hedendaagse kunstenaars geen compliment. Bij mij verwijst het naar de abstracte/’pure’ esthetiek van kleur, lichtwerking, lijnenspel, met element van aristocratische desinteresse in ‘werkelijkheid’. Het is niet moeilijk hierin een houding van Innere Emigration te herkennen. Niets ten gunste hiervan. En het schilderij lijkt zich tegen deze esthetiserende lezing te verzetten. Het interieur is immers meer dat van een kraakpand (‘voor de legalisatie’) dan een doorgecomponeerd Art Nouveau-ensemble waarin de zenuwen van de stadsbewoner tot rust konden komen. Niettemin peur ik er abstracte/pure schoonheid uit. (Trek je deze redenatie door, dan eindig je bij een Clive Bell-achtige definitie van kunst. Het schone voldoet aan bepaalde universele wetten en Beekman heeft zich maar te voegen, voegt zich)

Varia
Wat mij opviel in enkele werken:

• Boven creëert Beekman diepte door een net van perspectivische kunstlichtbalken (lijnen), onder ruimtewerking door grote objecten
• In het middelste beeldvlak laat hij je oog botsen tegen het doek. Bij de winkelruimteschilderijen is het afgebeeld gebied ondoordringbaar, bij Root is de voorstelling van het doek gekrabt of gebrand. In Control Room vind ik dit procédé doorgeslagen, er is veelal niets meer te zien. De pathetiek van zwart als onheilspellend is aan mij niet besteed en ik kan me niet voorstellen dat Beekman zo plat communiceren wil.
• In Stock exchange laat Beekman sommige lijnen/balken ‘vallen’. Dat suggereert instorting. In de voorstelling is dat absurd (roept verhalende vraag ‘waarom’ op) en willekeurig. Beekman had om het even een bos rode dynamietstaven, bijeengehouden met een touwtje, kunnen schilderen, in de beste striptraditie. Is dat overdreven letterlijk? De ‘vallende’  lijnen zijn dat voor mij net zo, anders dan het lijnenstelsel bovenaan. Het lijkt me niet de wens van de schilder dat een kijker zich de vraag stelt: “Hoe komt die balk gevallen?”.
• In Palast laat Beekman rechts op het doek lijnen plots (onderbroken) diagonaal lopen. Hier verraadt zich de invloed van het werken met fotocollages. Bij mij roept het vooral op: waarom? Het is formeel, betekenisloos. De galerijflat als onderwerp is geassocieerd met ‘maatschappelijke teloorgang’, zoals ook bij het origineel, het Berlijnse Sozialpalast, aan de orde. Is deze associatie bedoeld, dan vind ik hem clichématig en in combinatie met de formele behandeling wezenloos.

 Wistful repetition – boven diepte, onder ruimte,
in het midden ondoordringbaar

Root – links een gedeelte afgebladderde voorstelling

Control room – haast niets meer te zien

Stock Exchange – zomaar vallende balken/lijnen (lelijke foto)

Het uitgangspunt van Hoffnung – op de site waar ik de afbeelding vond, had het werk nog geen titel – sprak me aan: de wereld – voor een spoorstation, maak ik ervan – bekeken of gespiegeld door het gecoate spiegelglas dat twintig jaar terug in de mode was. Deze spiegelwereld in vakjes onderverdeeld.

Hoffnung – No Future-neoromantiek in de titel? Schilderkunstig interessant

Palast – rechts voegt Beekman diagonaalwerking toe, in op wat mij overkomt als een lege vormoefening. Galerijflats roepen associatief ‘maatschappelijke teloorgang’ op. Als bedoeld, dan clichématig.

[Een week later: ook dit werk wint als jpg aan kracht. Ten eerste stáát het huis er, massief, krachtig, met iets van monumentaliteit. Daarnaast spiegelen al die ruiten het licht, "zoals het water de maan". Iets van lichtheid breng ik er toch weer in, aartsontkenner?]

*: Enkele dagen later roept Zonder titel bij mij ook deze Hopper (Gas) op – zoals overigens alle geschilderd kunstlicht me aan hem doet denken. Verbindende draad is romantisch, (‘valse’) Schmerz, alsof techniek iets natuurlijks stuk maakt

Er zit een duif in mijn tuin in de zon.
Hij neemt zijn gemak.
Verzonken in vet en ingewanden
zit hij alsof op een poef.

Ik zit in de kamer aan de lunch,
hij weet van mij, van glas.
Het heeft trotserende trekken.

Hij meet zich breed uit,
als je het zo noemen wilt.

Doodgemoedereerd,
gemoedelijk. Prinsheerlijk.

Hoe dan ook.

Hij doet niets.