Maandag heeft mijn moeder, negenenzeventig, een beroerte gehad. Mijn zus en ik waren, sinds een jaar, rustig bezig een geschikt columbarium of urnenveld te vinden en een geschikte urn, om niet overvallen te zijn als het moment komt; alles in overleg met mijn moeder, die aan huis gebonden is (we maakten foto’s).

Het grote verschil tussen voorbereiding en mogelijk nabije werkelijkheid is een toegevoegd sterk gevoel van verantwoordelijkheid.

Sterven doe je niet alleen. Mijn moeder is op een onvoorspelbare tocht. De dood is dichtbij.

Ik had weleens gelezen of opgevangen dat, vlak voor de dood, de wegen van stervende en familie/omgeving scheiden. De een vertrekt, de anderen blijven. De stervende zou zich dat als eerste realiseren en ernaar handelen, in zichzelf keren. Men vertrekt alleen.

Zo gaat het nu in elk geval niet. Het dringt zich juist op dat mijn moeder mij en de andere kinderen nodig heeft. We begeleiden haar op een onzekere weg die we evenmin kennen als zij. We waken bij het leven. We reizen mee.

Klik hier voor de Talking Heads-clip…

Vanmiddag bezocht ik mijn moeder. Ze is bijna 79. Met de heersende griepepidemie houd ik mijn hart vast. Eén thuiszorgmedewerker kan fataal zijn.

Op een bepaald moment zegt ze: “Nu wil ik iets zeggen wat je niet leuk zult vinden”.

Het klamme zweet breekt me uit. Een koude windvlaag strijkt langs mijn hart.

Een moment daarvoor nog liefhebbende zoon, die van zijn moeder geniet, tegen de horizon van de korte tijdspanne nog gegeven (zo voelt het, hoewel het nog jaren kan duren).

Ik ben bang voor een vernietigend oordeel. Onbepaald bang. Nu ja, niet helemaal. Met de herinnering aan voorvallen in de vatbare leeftijd, toen de ingewikkelde en daardoor des te verschrikkelijker scheldwoorden – ‘nagel aan mijn doodkist!’ – me vooral mijn noodlottige afhankelijkheid van mijn moeder deden voelen. Me bang maakten als de hond die piept voor het baasje, als het kennelijk iets verkeerd heeft gedaan. 

Kennelijk ook nu uit op goedkeuring.

Ik zet me schrap om het oordeel in ontvangst te nemen. Heeft mijn oudere broer iets gezegd? Mijn jongste (gepardonneerd vanwege zijn schizofrenie)? Iets in de trant “Al vanaf je jeugd…”? 

Ze begint: “Ik heb het besluit genomen dat…”. Dit kan geen kritiek op mijn persoon zijn. Ik spring naar de bij benadering even ernstige situatie:  “…dat als mijn kwaliteit van leven te laag is, ik euthanasie wil en jullie medewerking daarbij”?

Gisteren interviewde ik een ervaren hulpverlener. Hij was voorgedragen door iemand die onderzoekt wat een goede hulpverlener maakt en wat een mindere. Dat wilde ik ook weten.

De man begeleidt mensen naar werk. Niet zomaar mensen maar mensen die langdurig in de bijstand zitten, met meestal problemen op meerdere levensgebieden.

Dat zou je niet zeggen als je hem hoorde. Zijn klanten leken mensen gestoken in net pak met wie hij onderhandelde over grote orders. Dat alles drong zich onwillekeurig bij je op. Ik merkte het pas door mijn verbazing als duidelijk werd dat het handelde om een middelbare man die nog nooit gewerkt had, met schulden en een drankprobleem. Bijvoorbeeld.

Dus daar heb je een kwaliteit.

Ik ken mensen die langdurig in de bijstand zitten. Het was daarom dat ik een paar keer inzoomde op cliënten die ontwijken. Want die leken bij mijn gesprekspartner niet voor te komen. Ik ken iemand met altijd vage lichamelijke klachten die alles onmogelijk maken (sinds een maand werkt hij, na gemeentelijke drang, als terreinknecht bij een voetbalvereniging en is hij redelijk tevreden, hoewel hij zegt dat het “voor even” is en hij uitkijkt naar een betere baan). 

Deze kennis sprak over zijn toestand zoals over het weer, als iets waarnaar je alleen maar kunt kijken. Voor zichzelf kon hij om lichamelijke redenen (waaronder “rusteloze benen”) niet aan het werk. Hij wachtte en wachtte tot hij weer “de oude” zou zijn*. Dan pas was werk weer aan de orde. Maar niet in zijn huidige toestand. In sommige kringen heet dit ”een houten been”. Je wilt wel maar je houten been belet je**.

Misschien kwamen zulke cliënten niet voor in de praktijk van deze hulpverlener omdat hij geen kwaad waarnam. Hij leek niet boos te krijgen. Een afspraak afzeggen? Geen probleem, meld het even van tevoren. Ook als dat niet gebeurde, bleef hij positief. Hij nam aan dat er wel een goede reden voor zou zijn. Waarom zou je het anders doen? Het scheen hem heel begrijpelijk dat je soms geen zin hebt om te komen als je al zo lang thuis zit in de situatie waarin zijn cliënten zaten.

Ik legde hem de situatie van mijn kennis voor. Wat zou hij doen? Hij zou de klachten serieus nemen. Hij opperde, in zijn gesimuleerde gesprek, meteen enkele acties: gaat u naar de huisarts? Vraagt u om een verwijzing naar de specialist?

Ik vond dit wel slim en noemde zijn reactie een “communicatietechniek”; met zijn voorstel sneed hij bekwaam vluchtwegen af en ontnam betrokkene de mogelijkheid achterover te leunen en de armen in de lucht te gooien. Ik vermoedde dat hij – zoals ik zou doen in zijn positie – helder wilde krijgen dat de doktoren geen medisch aanwijsbare oorzaak voor de klachten konden vaststellen. En dat als springplank voor de volgende stap: komen uw lichamelijke klachten niet voort uit uw thuiszitten?

Maar hij verraste me al weer en vond het een vreemde situatie. “Stel dat jij tegenover me zit en dingen wilt verbloemen, toedekken, je wilt verschuilen - maar ja, dan zit ik op een verkeerde golflengte!“.

Hij rekende ontwijkend gedrag van een cliënt zichzelf aan!

Dus daar heb je weer een kwaliteit?

Naar zijn mening was iedereen die hij geholpen had – en zijn carrière was lang – op een uitzondering na van goede wil geweest. Daar geloof ik niet in. Op zijn minst zou ik bij sommigen – inclusief mijzelf – zeggen: “Misschien bedoel je het goed, maar het komt soms verdomd rottig uit je bek”. Ik geloof niet in de inherente goedheid van de mens, zoals deze hulpverlener lijkt te doen.

Dat werpt misschien een ander licht op zijn tweede kwaliteit. Hij toont iedereen respect en is aandachtig luisteraar, ik ondervond het zelf ook. En hij maakt het je niet gemakkelijk hem af te wimpelen, want hij is geen softe ‘begrijper’ maar uit op zaken doen, vanuit een wederkerigheidsbeginsel: ik neem jou serieus en ga er vanuit dat jij dat mij ook doet.

Hij doet goed, in de aanname goed te ontmoeten.

Dat is een aanname, net zoals de aanname dat ogenschijnlijk vervelend gedrag een ‘begrijpelijke’ reden heeft. Een aanname die kan leiden tot succesvolle hulp. Ik stel me voor dat het zo werkt: de ’slechte’ cliënt, gewend als ’slecht’ (hopeloos, opgegeven) geval te worden benaderd, is zo onder de indruk, overrompeld door dit vertrouwensblijk van de hulpverlener, dat hij het niet wil beschamen, er van de weeromstuit naar gaat handelen en het zo waar maakt…***

De aanname besloten in “Waarom zou je het kwade willen” is discutabel. Wie zegt dat het “kwade” zinnig zou moeten zijn? Misschien is het wel absurd. De schrijver Dostojevski voert in zijn romans personages op die dat hebben, die redeloze dingen willen doen, alleen al uit verzet tegen de gevoelde druk verstandig te moeten zijn.

Het ”absurdisme” van Dostojevski is mij wat te theoretisch. Ook ben ik tezeer kind van de “psychologische” 20e eeuw om niet meteen bij sommig gedrag “zelfdestructief gedrag” te denken, te vermoeden dat er iets ‘begrijpelijks’ achter schuilt, waarmee het gedrag opgeheven kan worden.

Echt naïef kan de man niet zijn. Zijn werkgebied brengt hem in contact met veel maatschappelijke ellende (suïcidepogingen en dergelijke), veel meer dan ik in mijn relatief beschermd bestaan.

*: om de juiste complexiteit aan te geven: deze man is eerder weer aan de slag gegaan en in zijn proeftijd ontslagen. Beide keren hadden vrouwen geklaagd over zijn opdringerige belangstelling. Het is niet wat u denkt. Hij wil graag aardig gevonden worden, is gesteld op ‘gezelligheid’ en een beetje een vrouwenman/moederskind. Hij is daarnaast zeker ook seksueel geïnteresseerd maar op een onnozele manier, gemakkelijk af te wimpelen, hoewel zijn talent stopsignalen op te merken minder ontwikkeld is. Tot slot werkt hij hard. Ook dat is een probleem, want hij werkt zich snel over de kop.

**: Zulke gedachten had ik ook bij mijn bekende. Maar onderdeel van zijn gesloten systeem was dat zulks onbespreekbaar was. Het weer duid je ook niet anders dan als weer. Als ik zou zeggen dat zijn permanente “rusteloze benen” en ander lichamelijk ongemak me niet interesseerden, zou ik hem beledigen en daar de gevolgen van ondervinden. Door het strikt ‘medisch’/'lichamelijk’ te houden, zou mijn desinteresse kwalijk zijn. Een diepzinnige psychologische duiding (misschien eenzaam? Vrijwilligerswerk misschien goed idee vanwege de contacten) is aan hem niet besteed. Wat nou eenzaam, hij ziet veel mensen! Ja…andere dolende zielen in zijn buurt, oude mensen voor wie hij soms een boodschapje doet, de baliemedewerkster van de wijkbibliotheek.

***: Ook het Christendom biedt ’slechterikken’ een uitweg. Stel je voor: je bent drugdealer in de slum en leider van je gang – hoe kom je daaruit weg? Je reputatie is die van crimineel, handhaving van je positie dwingt soms tot nieuwe criminele daden – je bent gevangene van je rol. Niemand gelooft dat je wat anders kunt zijn, niemand verwacht wat van je. Behalve Jezus, zegt de prediker. Jezus houd ook van jou! Ook jij kunt vergiffenis krijgen en een nieuwe start maken!  Slechte antecedenten zijn in het Christendom soms zelfs een voordeel. Ze tonen de grote kracht van de Heer, die harten kan aanraken.

Beheersing is cultuur en suf, oke oke, maar sommig gevoel is, voor alles anders, gebrek aan cultuur.

Beheersing heeft een slechte pers als zijnde kunstmatig. Het is als de goede echtgenoot verkozen door de romantische heldin na de episode met de slechterik; de ‘verstandige’ keuze maar wel een tikkeltje saai. En niet verteerbaar dan na enig oppimpen, het toebedelen van wat ‘menselijke’ trekken aan de brave Hendik, door hem zich bijvoorbeeld te laten begeven in een knokpartij – om haar, natuurlijk. Zo naderen de extremen impulsief en bedachtzaam elkaar alsnog.

In het midden bevindt zich het klassieke ideaal. Roger Federer en Rafael Nadal lijken op elkaar, hoewel iedereen weet wie in de romantische film de Colin Firth-rol zou spelen. John McEnroe is misschien de laatste romantische tennisheld. Andre Agassi was al teveel acteur die in een rol stapt en crowd pleaser/manager bovendien.

En, net als bij McEnroe overigens, kon je er niet omheen dat het niet vanzelf kwam, dat Agassi hard moest werken om zijn gemak te bereiken. Want dat is beheersing op zijn fraaist: als het er moeiteloos uitziet. 

Ongetemd gevoel is waardevol als tegenwicht voor steriele perfectie, als vliegwiel, maar op zichzelf vermoeiend en soms treurig. Vandaag doorkruisten liefde en haat mijn pad, in tienden van seconden. Uiterlijk gebeurde niets.

Een collega van mij staat zich voor op zijn gevoel voor kunst. Komt hij op bezoek bij een particulier, dan ziet hij meteen het duurste kunstwerk aan de muur. Een talent, zegt hij.

Dit vind ik al patjepeeërig, vanwege de gelijkstelling van kwaliteit en marktwaarde.

Vandaag bekeken we met een aantal mensen een boek met kunstreproducties. Het boek was meegenomen door een vrouw die er voor de helft met eigen werk in vertegenwoordigd is. Mijn collega – laten we hem Willem noemen - had op een eerder moment de lof van de andere erin vertegenwoordigde artiest gezongen. Vandaar.

Die schilder maakt stillevens. In de afbeelding van een geblokte theedoek op een tafel wees Willem de vier onderscheidende kwaliteitskenmerken aan. Een was de manier waarop de achterwand was weergegeven. “Het is knap hoe hij zo’n saaie wand tot leven weet te brengen”.

Ik dacht aan Vermeer’s melkmeisje, de schemerige muur met de fijne details (waarop de catalogus niet vergeet te wijzen en die me dan nu, na jaren, te binnen schieten). Ik dacht aan andere geschilderde muren. Je kon ze moeilijk niet schilderen. En zo’n plat vlak geeft veel schilderkunstige speelruimte.

Hier liep verschil van mening al over in rivaliseren.

Ik stoor me aan zijn beleren. Ik reageer zelf primair gevoelsmatig op kunstobjecten en ben ontvankelijk voor andere dingen, bijvoorbeeld het licht, kleurgebruik of, bijvoorbeeld in dit shilderij, het element van ’alle dingen hebben hun stille pracht’. Sommige stillevens in het boek deden me denken aan foto’s van Peter Ruting. Beide kunstenaars maken gebruik van de dynamiek van bolle, afwerende tegenover open, ontvangende objecten, beiden werken met glas.

Maar de waarheid is ook dat ik rivaliseer. Ik wil de man met het kunstenaarsoog zijn om me er vervolgens niet op voor te laten staan.

Maar ook ben ik de man die zich van zijn ‘oneigenlijke’ motieven bewust is terwijl ze zich ‘voltrekken’. Dus meld ik zuinig dat ik anders kijk, op het licht en het zegenen der schamelheid reageer, dat dat kan. Hij reageert beheersd, ik kijk hem aan en vraag me af wat zich achter de haag tanden afspeelt.

Even later haalt hij zijn gram. Ik zeg “1 gulden” in plaats van “1 euro”. Hij meteen: “Je leeft in het verleden, Age!”. 

Ik ken hem vier maanden. Hij werd vroeger veel gepest. Nu – en misschien ook toen al – is het een ambitieus baasje, die het nodige heeft gepresteerd. Maar hij moet elke week weer bewijzen dat hij volwaardig is. Achter het gesnoef hoor ik het vragen om erkenning. Door te zwijgen oefen ik macht over hem uit. Wek ergernis en krijg het terugbetaald.

Ik verschil niet wezenlijk van hem. Mijn zwijgen en deëscaleren komen voort uit moeheid om eigen en andermans kleinmenselijkheid. Maar ik verhef me tegelijk ook een beetje, ‘ik sta er boven’ (anders dan hij).

Op zulke momenten kan ik impulsiviteit – de goede – wel waarderen.

Ik ben geconcentreerd, de uren vliegen om, het voelt als inspiratie.
Ik doe niets, mijn aandacht is verbrokkeld, ik ben bevangen.

Hoe zit dat? 

Van slag na een aanvaring, dat is alles.
Ik kreeg een zwiep, bleek op de rand te balanceren.
Werd over de rand geduwd maar een richel lager valt de schade mee.
De afgrond gaapt alleen, ongeïnteresseerd nijlpaard.

Niettemin, het hart van slag.

Het hart? Dat zegt men dan.
De passieve copingstijl! Dat is waar ook.

Het inzicht gloort, de gevoelstemperatuur stijgt.