De journalist Linda Polman wist gisteren in Dit was het nieuws niet de naam van de schilder met wie van Gogh verkeerde ten tijde van het oor-incident.

Een vrouw in het radio-geschiedenisprogramma OVT sprak vanochtend over de aantrekkelijkheid van boerenbruiloften van Bruegel en navolgers voor kopers in de 16e en 17e eeuw, haar promotie-onderwerp. Ik ken haar naam. Ze is af en toe vrijwilliger voor de mensenrechtenorganisatie waarvoor ik actief ben.

Ik lees Afrika. Van de koude oorlog naar de 21e eeuw van Roel van der Veen en stel vast dat de doden in 100.000-tallen gemeten worden. Karst T.

Kinderen springen het bordes op, slaan de treden over. En draven terug naar hun ouders.

In de kerk weerklinkt het Wilhelmus. Ik bedenk dat ik dat niet vol overtuiging had kunnen meezingen.

De twee minuten stilte arriveren voor ik er erg in heb. Het voelt alsof ik het verkeerde pak aan heb, mijn gezicht in de verkeerde plooi. Hoe in godsnaam mijn aandacht erbij te houden, twee minuten concentratie!

Ik sta naast een fijne vrouw.
Dan maken de mensen zich los van de achtergrond, de mensen met wie ik daar verzameld ben. Ik kijk uit op een kalend achterhoofd. Daar staan we.

De trompetter blaast een stuiterend loopje, als van een jazzimprovisatie. Het komt me te eigenzinnig, individualistisch voor. Ook is twee keer de eerste noot van een aanzet verstopt. Komisch, spelbedervend.

We plaatsen een kaars namens de organisatie en lopen het laatste stuk af, toe op de kijkende mensen achter dranghekken. Ik word besprongen door gedachten aan mijn loopje. Is er een plechtstatig loopje? Ik kan toch niet als mezelf lopen, ik ben in functie! Ook besef ik hoe deze gelegenheden zich lenen een hoge borst op te zetten. Belangrijk dankzij de doden.

“Niet aan denken”, zegt de vrouw.

“Ken uzelve”, de gebeitelde spreuk die volgens de overlevering ergens te lezen was in het orakel van Delphi, heeft door de eeuwen heen mensen geïnspireerd.

Ons inspireert hij in de romantische vertaling, welke het belang van “waarachtigheid” in de levenswandel benadrukt. Waarachtigheid én zelfbeschikking zijn onze leidende idealen. Ons leven zelf inrichten, niet belemmerd door ongewenste inmenging van buitenaf. En met die vrijheid geen slappe nabootsing van een ander te zien geven maar iets eigens, ons zelf.

Het doel is ongrijpbaar. Wie bepaalt dat je het hebt bereikt, wie dat je er niet bent? Een andere vraag, die me vandaag interesseert: in welke mate kun je zoiets, werken aan waarachtigheid?

• Is het wel een kwestie van schaven en slijpen (vergelijk: je tuin onderhouden, cultuur)
• of meer van “lotsbestemming” (een roos is een roos)?

Natuurlijk is het en/en. Dat zit vervat in Dohmen’s notie van aan je ‘karakter’ werken, een breuk met de romantische idee dat je hele ‘authentieke’ persoon bij geboorte al in je aanwezig is, zoals de volgroeide plant al ergens in de kiem. Je bent niet gebonden aan het materiaal dat erfelijkheid en het lot (opvoeding, gebeurtenissen op je levenspad) je geven.

Maar in welke mate? De Boer, die me tot deze kanttekening brengt, wijst meer dan ‘doe het zelver’-Dohmen op elementen van ‘passieve betekenisverlening’, op de mogelijkheid van ’verrast aantreffen’. Dohmen maant ons tuinier te zijn, de tuin van ons zelf te onderhouden, De Boer wijst op iets verwant aan organische groei. 

De mogelijkheid daarvan, van verrassing, betekenisverlening ‘buiten je om’, berust bij De Boer op de betekenisvolheid van al het beleefbare/bewuste. Veel kan ‘in gesprek’:

Het begrip ratio moet breed worden opgevat. Het slaat niet op een deel van de mens, naast willen en voelen, maar op de innerlijke aard van de typisch menselijke ‘bewogenheid’ door redenen, motieven en gevoelens. Het gaat om de wijze waarop die ‘werken’ (..) als argumenten die hun gewicht doen voelen, als begeerten die hun zaak bepleiten, als aandoeningen die hun kracht betuigen.

Ratio krijgt de vloeibaarheid en algemeenheid van geld. Behoeften, motieven, aangedaanheden zijn in beginsel voelbaar als ‘druk in een bepaalde richting’ (‘betekenisvol’).

Hier blijkt pas ten volle dat het ‘zelf’ niet een bewust project is dat ik volgens de plannen verwerkelijk. [Ze] (..) is een produkt van de synthetiserende activiteit van de geest. Zij bouwt zich op in het proces van voortdurend zich verliezen en zich hervinden in het innerlijk tijdsbewustzijn.

Het beeld van een doorlopend uiteenvallen en weer samenkomen spreekt me aan, vanwege de combinatie van maximale flexibiliteit en maximale stabiliteit (het is namelijk niet gezegd dat het ‘zelf’ bij ieder samenkomen ‘veranderd’ moet zijn). En in deze uitspraak sluit De Boer niet uit dat ’synthetiserende activiteiten van de geest’ een ongewild/ongestuurd karakter hebben.

Zonder reserves bij De Boer ben ik niet.

De menselijke onrust bestaat in het streven naar articulatie, expressie, ‘rekenschap’.

Dit wordt langzamerhand te mooi om waar te zijn. De Boer voert onder andere de hoofdpersoon van Aantekeningen uit het ondergrondse op, boek dat ik recent ook bij Johan Goudsblom en Bas Heijne besproken zag. Is bij Heijne de hoofdpersoon pleitbezorger van het onaangeharkte in het leven, van wildernis, De Boer geeft diens razernij een positieve draai:

“De lange tirade tegen de rede (..) is zelf een fraai voorbeeld van de menselijke behoefte van verantwoording afleggen, van zijn ‘rationaliteit’. Zijn hartstochtelijke pleidooi voor het goed recht van de hartstocht, laat zien dat het redenen geven zelf een passie is.

Je kunt daarbij echter ook een hond voorstellen die tot bloedens toe in zijn staart bijt.

De beeldspraak van tuinier en tuin en mogelijk ook De Boer’s notie van rationaliteit is vooringenomen. Ze stelt ons voor als planten. Weliswaar kunnen we ‘woekeren’ maar niettemin hebben we een voorgeprogrammeerd einddoel, in elk geval gedeelde structuurkenmerken.

Dohmen kun je voorhouden dat materie tegenstribbelt, eigen wetten heeft (je kunt niet alles van jezelf maken). Dat is overigens niet nodig, dat weet Dohmen goed genoeg. Tegen De Boer kun je opmerken dat we wel levende materie, maar zonder inherente zin of richting zijn. We zijn bewerker en bewerkte maar waar het heen moet…

Ik ben niet van mening dat je elk gevoel serieus behoeft te nemen. Ook niet als het zich opdringt en met jouw leven verworteld lijkt. Sommige mensen zijn daar principieel in.

Die keren zich bijvoorbeeld tegen het slikken van antidepressieve pillen, omdat die chemisch ingrijpen op psychische verschijnselen. En psychische verschijnselen behoeven volgens deze mensen een psychische oplossing. Gepaste handelwijze volgens hun is onderzoeken: wat zeggen deze gevoelens over mij, mijn leven?

Ik ben niet zo principeel. En daarbij: wat is ‘chemisch ingrijpen’? Fitness kan verkwikken na een zware werkdag of als je je rot voelt. Dat effect gaat mede terug op het losmaken van endorfinen.

Maar al doe je fitness of gaat wild uit dansen of wat ook, dan nog overvalt soms na afloop het gevoel dat je juist wilde ontlopen.

Voor de ene partij reden om met meer klem te herhalen: wat zegt dit gevoel over je leven?

Maar nog steeds geen dwingende noodzaak volgens mij. Sommige gevoelens zijn als deuntjes die hinderlijk in je hoofd blijven zitten. Oude bekenden maar daarmee nog niet welkome gasten.

Bijvoorbeeld vandaag. Iets ouds, opgerakeld. ‘Laat mij maar (even)’ – en de acceptatie daarvan door anderen – kan dan probaat zijn.
Strikt genomen voldoe ik dan overigens aan de opdracht ’onderzoek het gevoel’.

En ook dat ‘zelfonderzoek’ is zo lang als het breed is. Soms een zware overschatting van het belang van praten, soms zie je mensen die zich willig in de mal van de laatste allesbelovende malligheid laten duwen. En soms is het waardevol.

‘Huismiddeltjes’, ‘persoonlijke’ manieren van omgaan met wat aanpakt, kunnen effectief zijn. Mogelijk niet altijd het meest effectief. Maar ook voor de waarde van ‘eigenwijsheid’ valt een pleidooi te houden.

Doet dan niets ertoe? Doet de natuur zijn stille werk, ongeacht het huismiddeltje?

Nee, ook dat geloof ik niet. Niet in de natuur of ons lichaam als per se zorgzaam, per se als een Goede Ouder voor ons in de weer. Wat moet u hier nu mee? U mag het zelf uitzoeken.