Gisteren beluisterde ik een betoog over vrouwenrechten. De juridische kost deed me al snel wegdommelen in een after lunchdip. Maar de gedachte dat de bewogen spreekster, checkend of haar woorden aankwamen, mijn voorovergekanteld hoofd heeft gezien, jaagt me alsnog het schaamrood op de kaken.

Helemaal afwezig was ik niet. Na het ‘Er is veel verbeterd maar nog veel te doen’ volgden drie voorbeelden, het laatste: geweld tegen vrouwen. Een op de drie vrouwen heeft ermee te maken (gehad). De belangrijkste Internationaalrechtelijke verdragen bevatten geen afzonderlijke bepalingen over geweld tegen vrouwen. Onwillige regeringen kunnen het onderwerp daardoor gemakkelijk (in plaats van: moeilijk) van hun mensenrechtenagenda houden.

Maar één korte uitwisseling met de zaal raakte me meer dan het voorafgaande betoog. Een vrouw* van in de dertig begon haar vraag met: ”Toen ik werd mishandeld in mijn eerste huwelijk…”.

In de theepauze sprak ik haar aan. Zij was een voorbeeld, zei ze, van iemand uit een beschermd milieu* die de vrijheid van het studentenleven niet aankan…Ze was nogal losgeslagen, lachte ze, mijn seksuele fantasie prikkelend. Ze was de enige in het gezin geweest, haar zussen volgden het uitgestippelde spoor* en tot op heden vonden die hun zus ‘niet sporen’, gek.

Opmerkelijk hoe iets wat in eerste instantie beschamend en vernederend lijkt – mishandeld worden, zichtbaar mishandeld zijn, het feit moeten meedelen - onderdeel van een uiting van kracht kan worden. Op voorwaarde dat het je lukt de blik van de agressor van je af te werpen en het gebeurde, hoe ongevraagd ook, je toe te eigenen. Dan kun je erover spreken als triomfator en niet als survivor. Met als gevolg niet ‘Arme jij, we leven met je mee’ maar ‘Leuk je te ontmoeten’ als reactie.

*: in de praktijk deed het er voor mij toe (a) dat de vrouw van Marokkaans-Nederlandse afkomst is en (b) een bestuursfunctie vervult, waardoor minder anoniem en een zekere voorbeeldfunctie vervullend.
Ad (a): ik maak me sterk dat de lezer zich, zonder nadere toelichting, afvraagt waarover ik het kan hebben bij “Iemand uit een beschermd milieu” en “haar twee zussen hadden het uitgestippelde spoor gevolgd”. Men denkt dan misschien aan een zwaar Christelijk milieu. Als ik gelijk heb, vindt de lezer het plaatje ‘heel begrijpelijk’ zodra ik meld dat het om een Marokkaans-Nederlandse vrouw gaat. Zo ja, dan bewijst dat…dat we kennelijk aannemen dat het in veel Marokkaans-Nederlandse gezinnen traditioneel aan toegaat.
Ook een andere aanmatiging is mogelijk. Niemand denkt bij “het uitgestippelde spoor” aan het standaardgezin van man, vrouw, twee kinderen, de vrouw met een parttime baan. Dat ervaart men niet als een ”uitgestippeld” levenspad, ook al maken velen deze keuze. Dit geldt als een ‘moderne’ en ‘vrije’ keuze.

Kenmerkend, bedacht ik me vanavond op de fiets in de duinen, kenmerkend voor het dóórbreken van de crisis is de reductie tot een hoopje hijgen. Mijn gebruikelijke centrum, het denkende ik, hangt er als het ware een decimeter boven, onmachtig, merkwaardig niet in orgaan opgelost.

Zoekend naar een kernachtig woord kwamen ironische beschrijvingen van ingesnoerde jongedames in nooit gelezen negentiende-eeuwse romans voor de geest, die flauwvallen of waarvan de borstkas hevig uitzet, in de greep van amoureuze aanvechtingen (humor is teken van herstel). ’Amechtig’ bedacht ik ten lange leste.

een vos kruiste mijn pad, zijn trage reacties verrieden
besef van een handelingssnelheid minstens vier keer zo vlug
als die van omringende diersoorten

Het meegaan met de kortademigheid is het ‘in de put gaan zitten’. Huilen is dan niet ver. Ook is er een vreemde concentratie, alsof zweet op punt van uitbreken staat. Dan ervaar ik de ‘levenswil’ als buiten mijzelf. Het stugge doorleven willen verkies ik op zo’n moment boven het alternatief, maar de keuze lijkt op vegetatief niveau gemaakt (zoals misschien ook mijn instemming gevolg is). Mijn ‘ik’ is dan een hoopje hijgen op een punt in het universum, een wereld van 1 meter. De blaasbalg houdt zich zelf gaande.

Je kunt ook zeggen dat ik op de bodem het omslagpunt bereik. ’Bodem’ is een ander woord voor ‘omslagpunt’. Het is het besef: dit is het; ik kan het leven. Genade van de fysiologie.

Niet zo lang geleden interviewde ik een man die depressief en psychotisch was geweest en vroeg wat had hem geholpen bij zijn herstel, geestelijk en in het oppakken van maatschappelijke rollen, zoals werk? Zijn antwoord bevatte een vreemd ‘ingrediënt’, hij stond erop dat het in het verslag meegenomen zou worden. Het was het moment waarop hem, in het diepst van zijn depressie, terwijl hij dagen op bed lag in een vervuilde, verduisterde kamer, gedaagd was: “Ondanks alles bevat deze kamer 20% zuurstof“. Zuurstof had hem geholpen.

Ik interpreteerde dit als zijn omslagmoment. Het  ‘ik’-bewustzijn verbond zich weer met de zijgende blaasbalg, met de wereld.

Ik moest (een mens doet wat om zichzelf te bemoedigen) ook denken aan gevangenen in lange, eenzame opsluiting, zoals beschreven in Een verblindende afwezigheid van licht van Tahar Ben Jelloun, boek dat ik nooit gelezen heb. Gebaseerd op een waar gebeurd verhaal. Achttien jaar opgesloten in een ondergrondse cel, in het donker. Dat volhouden.

Dus welaan dan (Campert).

Liedje dat op de fiets bij me opkwam. Het uptempo en het kritische zullen de levenslust zijn. Ik detecteer daarnaast, in binnenstebuiten gekeerde vorm, mijn rigoureuze beveiliging tegen het gevaar van anderen.

Ik heb Wordle ontdekt! Wat ik ook heb ontdekt, is mijn doldwaze – correctie: problematische ( ‘vermijd woorden met een negatieve gevoelswaarde’) – relatie tot de lezer.

Waarachtigheid is al een hele opgave (ja, ik schrijf weer lekker ‘meta’ vandaag). Ik schrik terug voor openhartigheid als er niets boeiends te melden is, als ik de dag liefst vergeten wil, als een schop onder mijn kont geen slecht idee is.

Je kunt je terecht afvragen wie erop zit te wachten over zulke dagen te lezen. Een goede schrijver maakt er met veel moeite een roman of novelle van. Maar is die tekst niet geslaagd in de mate dat hij onwaarachtig is? Hoe boeiend kan saaiheid, lamlendigheid zijn?

Dan is er nog de behoefte lezers te trekken en om die reden teksten aan te passen. ‘Zorg voor een nieuwsgierig makende eerste zin’ is nog het minste; een schrijver heeft altijd een lezer voor ogen die hij interesseren wil. Bedenkelijker is het oppoetsen van feiten. Ik voel de druk van ‘wees een succes’.

Maar ook in meer algemene zin is het een schrijversprobleem. Een sterk voorbeeld is het volgende gedicht van Max de Jong, opgenomen in Komrij’s De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten (daar ken ik het ook van). Het beviel me destijds al om de dubbelzinnige verhouding tot de lezer én de dubbelzinnige levenshouding, ergens tussen grimmige levenslust en teleurstelling in. Je hebt de neiging om het feitelijke ‘Wanneer’ te vervangen door ‘Als’ en dat maakt precies de dubbelzinnigheid uit: teleurstelling (was het maar anders) tegenover grimmige vitaliteit (ik red het wel lezer, wat doe je hier eigenlijk).

Wanneer

Wanneer de brem nog maar iets geler was
en niet de regen zo hardnekkig stralen
aan stralen toevoegde, kon ik het ras-
echte genot van mijn kamperen halen

uit dit verblijf op zwarte heidegrond
in een ten naastebij verdronken tent.
De herten ruiken op een afstand lont,
de zon verplaatst zich aan het firmament

en gaat tot overmaat van ramp nog onder.
Er zit geen olie in mijn stormlantaren.
Ik lig mij in te leven in het wonder.
De lezer dreigt weer in mijn droom te staren.

Zonder een goede openingszin gaat het niet. Net zomin als een vrouw seksappeal heeft als ze niet wil.

Deze duistere vergelijking, ik geef het onmiddellijk toe, is bedoeld om u deze tekst in te lokken. Lezers zijn soms net bezoekers (kom toch verder).

Gisteren was ik verrast door de indruk die een jonge serveerster op me had gemaakt, “zo helemaal tussen meisje en vrouw in nog”. Vandaag keert dit meisje binnenstebuiten gekeerd terug:

Het meisje deed een stripteasenummer, een jong, kleurloos meisje met een blauwe plek op een van haar dijen. Ze had die zielige, spichtige naaktheid, die pijnlijk is omdat ze niets te maken heeft met erotiek; omdat ze niets artistieks of begeerlijks heeft. Ze draaide langzaam rond, af en toe met haar armen of benen zwaaiend alsof ze slechts flarden muziek opving, terwijl ze hen de hele tijd aankeek met de vroegwijze belangstelling van een kind in het gezelschap van ouderen. Plotseling versnelde het ritme van de muziek en het meisje reageerde als een hond op een fluitsignaal, als maar heen en weer dravende. Bij de laatste noot verwijderde ze haar beha, hield deze boven haar hoofd en vertoonde haar magere lichaam, behangen met drie blikkerige schaamplaatjes als ouderwetse kerstboomversieringen.

John le Carré, Spion aan de Muur

Literatuur of kunstdingen kunnen gelaagde reacties oproepen, zoals deze passage: treurnis, mededogen en een schoonheidsbeleving die wordt benaderd door het woord ‘troost’, dat helaas door Wim Kayzer (Van de Schoonheid en de Troost) nog enige jaren onbruikbaar is.

Kabeltelevisie

het is de avond van de dag de dag was goed
althans niet slecht althans niet naar ik mij herinner
ik maak een zelfontdooide pizza voor diner
er is een schietfilm met veel tieten en veel bloed

of anders denk ik die er zelf wel bij die memmen
de margherita gaat wel met wat extra kaas
alleen de wijn is typisch jammer maar helaas
al open sinds? boem raak die hoer kan aardig tremmen

hoe lang nog tot er porno is op canal plus?
niet simpel om te zien of op de vierkantjes
geneukt wordt dan wel nba of voetbal dus

de fitnesssnol en nul zes negen zes zes zes
toets een voor rukken twee voor rukken veel succes
en geil ze kanjer op dit hete seksadres

Ilja Leonard Pfeiffer, Het glimpen van de welkwiek

De verbindende draad tussen quote, meisje en associaties heeft zich geregen: mensen in hun naaktheid, dansend op een tromslag die ze niet slaan.

Een bekend thema. Wat erop te zeggen. Shake ‘em.

De bal neemt, de bal geeft. Leve de bal en het machtig legioen! Het individu is niets, de bal alles, en het oranjelegioen haar onstuitbare profeet.

ooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo

Ik leef nu twee jaar in deze buurt. Buurtgevoel is niet mijn fort. Een redelijk contact met je buren is in beider belang, niet meer, niet minder.

Mijn start was ongunstig. Mijn buurvrouw ter linkerzijde was twee maanden eerder ingetrokken met haar twee dochters, vers gescheiden. Toen de boel een beetje was ingericht, nodigde ik hun uit voor een kennismaking. Misschien wat laat. Met de buren aan de andere kant, een bejaard echtpaar, had ik over de heg heen al contact gehad en was over de vloer geweest. Toen ik aanbelde, zag ik dat mijn buurvrouw tv keek, ’s middags. Ze zat wat onderuitgezakt op de bank. ”Mijn dochter ligt ziek boven, is het goed als we morgen komen?”. Natuurlijk.

Maar ze zijn nooit gekomen. Tot gisteravond was dit ons laatste contact, uitgezonderd mijn afhalen van een bij haar geparkeerd postpakket.

Kleine ergernissen groeien snel, wanneer niet verzoend door geregeld contact. Je mist de buffer.

• Mijn buurvrouw benut zonder overleg een deel van mijn tuin als fietsenstalling. Ze stalt haar fiets en die van haar dochter tegen een struik, respectievelijk mijn muur. Dit begon spoedig nadat ik een forse stronk uit de voortuin weggesleept had, die er nog lag van de vorige bewoner. Mijn dilemma was: ik kan gaan, maar moet het eerste nieuwe contact er meteen weer een met een negatieve insteek zijn?
• Overvliegende ballen en shuttles werden een probleem. Ze werden niet opgehaald. In het begin gooide ik ze terug. Ik nam aan dat de jonge dochter ze kwijtgemaakt had, onopgemerkt door moeder. Maar met het uitblijvend contact, zette ik mijn stekels op. “Ik ben geen boodschappenjongen”.
• Toen kreeg ze een nieuwe vriend, met een zoon en een hond. De kennismaking van de kinderen leidde tot veel onrust. Dat begrijp ik. De hond blaft bij het minste geringste. Als ik me in de tuin begeef, slaat hij aan.

Onderhand werd het zwijgen pijnlijk. Je hoeft bij elkaar niet de deur plat te lopen, maar dit slaat alles. Ik merkte een zekere wrok te blijven koesteren over haar eerste leugen recht in mijn gezicht. Zij was aan zet, vond ik. Daar komt bij, het is haast niet te geloven, dat ze me een aantal keren op straat genegeerd heeft.

Niet alleen pijnlijk, ook gevaarlijk. Ik voelde me in het hokje van zonderling en binnenkort misschien wel zondebok geduwd. Ik ben in een aantal opzichten afwijkend. Ik woon alleen en werk aan huis, op ongeregelde tijden. Ik ontvang betrekkelijk weinig aan huis. Anders dan de buurvrouw en overburen ben ik op mijn privacy gesteld. Ik waardeer mijn achtertuin als plek om een boek te lezen, van het vallen van de avond te genieten of om de vogels. Niet als barbecueplek, werkplaats of plek om een partytent op te zetten.

Afgelopen vrijdag lag een shuttle op het betegelde gedeelte van mijn achtertuin. Niet veel later kwam een gebogen gestalte door mijn tuin aangeslopen. Ik herkende de oudste dochter van de buurvrouw, ongeveer 11 jaar. Ik nam de tuindeur van de haak en sprak haar aan. Ze was verrast dat ik haar voornaam wist. Het was een gok, had ook de naam van haar zusje kunnen zijn. “Ik zou het prettig vinden als je de volgende keer aanbelt als je iets wilt ophalen”.

Ik wees haar op een kleine bal, waarschijnlijk van haar zusje, die door de wind al weken door mijn tuin verplaatst werd. Zowel het meisje als ik waren wat opgelaten. 

Het leek me dat ik niet voor Boze Buurman uitgemaakt kon worden – aan de andere kant van de heg, als daar de buurvrouw meeluisterde.

Zondag namen de ontwikkelingen een dramatische wending. De buurvrouw en haar vriend hadden hun tuin op de schop genomen en gedeeltelijk betegeld, ingericht als zitje en barbecueplek. De overburen vierden het succes na afloop mee. Nog wat later, tegen halfacht, vloog een kleine plastic bal over de heg.

Ik was bezig met mijn avondeten. Ik was benieuwd of iemand zou aanbellen. Er gebeurde vooralsnog niets.

Terwijl ik mijn eten opschep, zie ik vanuit een ooghoek een grote gestalte in mijn tuin. Mijn jaloezieën zijn half toe, vanwege de zon. Maar ik neem aan dat ik te zien ben, met de pan in de hand bij het raam. Bovendien staat mijn radio in de keuken aan en die is te horen door de open tuindeur, die op de haak staat. Het is de volwassen dochter van de overbuurman, geregeld bij hem op bezoek. Achteraf vermoed je dat hierover nagedacht is. Ze loopt kalm maar vastberaden op mijn raam af, pakt de bal en trekt zich terug.

Het heeft iets lachwekkends, een kwestie van niets. Tegelijk voel ik me aangerand, nou ja, de voorfase van “een inbreker in je huiskamer”.

Ik bel mensen op. Stel ik me nu vreselijk aan of is dit echt vreemd gedrag, agressief? Is mijn ‘eis’ dat mensen aanbellen nu zo moeilijkdoenerig? Al pratend merk ik, dat het me er eigenlijk om gaat dat er met mij overlegd wordt. Het genegeer begint me te belasten en meer en meer tegen te staan. Kunnen we a.u.b. normaal doen?

Ja, ik wil er enigszins bijhoren. Ik mag geen communicatief wonder zijn, geen ster ook in het openbreken van situaties, in deëscaleren, maar mijn bedoelingen zijn goed. Leven en laten leven. Mag ik ook mijn plekje onder de zon? Maar het lijkt alsof de buren hun saamhorigheidsgevoel aan het versterken zijn over mijn rug. Van hun kant zijn geen initiatieven te verwachten.

De vlag uit
Een eerste gunstig teken is dat dezelfde dochter maandag aanbelt, als al weer een bal over de heg gestuiterd komt. Op dat moment overweeg ik al of ik de bal zal binnenhalen om mensen zo te dwingen bij me aan te bellen – en misschien om ze beteuterd te laten opkijken als ze mijn tuin weer binnengeslopen zijn. Ook merk ik dat ik licht gealarmeerd reageer, alsof die stuiterbal een oorlogsverklaring is, een vijandelijke proefaanval.

Maar de echt onverwachte wending is gisteravond. Gisterochtend zie ik plots een lijn met oranje vlaggetjes over de straat gespannen, van de buurvrouw naar de overzijde. Kijk eens, dit is een straat waarin meer mensen dan dat aparte gezin op de hoek de boel oranje optuigen. Als ik eerlijk ben, oordeel ik daar negatief over: “Volks, Andre Hazes, bier en vals sentiment”.

Maar gisteravond wordt bij me aangebeld. Een nog onbekende buurvrouw staat in de deuropening. Ze heeft een echt vriendelijk voorkomen en verwachtingsvolle ogen. Of ze een draad mogen spannen van een huis naar de berkenboom voor mijn deur. Of ik het niet erg vind, qua uitzicht. Ik hoef niet lang na te denken. Doe maar. Als ik het resultaat zie, blijk ik het verkeerd begrepen te hebben. Ik dacht dat de lijn zou lopen van de overzijde van de straat naar de boom toe. Maar de lijn vertrekt vanaf het huis van mijn linkerbuurvrouw. De onbekende buurvrouw is slim gekozen als contactpersoon.

Maar het geeft niet! De vlaggetjes zien er nu er anders uit! Ik voel me uitgenodigd! Ik mag meedoen! Het is ook mijn oranje.

Nog aparter is dat ik, nadat ik “ja” gezegd heb, plots de linkerbuurvrouw en een andere buurman – die beide vele uren stoppen in het de straat bevlaggen – aan de overzijde zie staan. De buurman knikt en lacht me toe. En ook de buurvrouw zendt me een stralende lach.

Ik moet er nog even van bijkomen. Leve de bal.