Gisteren bezocht ik mijn moeder. Per fiets en daar gaat het hier om.

Mijn conditie is zwak. Dat leek me de verklaring voor mijn bij wijlen geringe zin op de heenweg. Ik fietste op die momenten dan ook niet hard en verzuchtte “Met de trein gaat het een stuk sneller”. Maar lichaamsbeweging was ook doel in zichzelf, dus heel gemeend was mijn verzuchting niet.

Tijdens dit lange solo fietsen denk ik als vanzelf aan mediteren. Ik bezit daarin niet veel ervaring. Als student op mijn 19e deed ik een bijvak zenmeditatie en twee jaar terug, via een coach, een tijdje ademhalingsmeditatie, met van internet opgesnorde audiofragmenten als begeleidingstrack. De oefeningen waren verwant, in het moment blijven en acceptatie bij beide belangrijk.

De simpele instructies stellen echter voor problemen. 

1. Allereerst vanwege mijzelf. Als ik fiets en ook daarbuiten, ben ik vaak in gedachten. Misschien is dat wel het ezelsbruggetje naar ‘mediteren’.  Want ik vind mijn ‘afwezigheid’ soms abnormaal. Menig maaltijd heb ik gedachteloos naar binnen geschoven en na menige wandeling was ik slecht in staat het doorlopen landschap voor de geest te halen. Gisteren op de fiets was ik onder andere bezig met een vriendin met wie het contact verstoord is geraakt. Als ik dan nog problemen oploste…maar het is gelijkhebberig, verwijtend of minstens partijdig.
2. Ongrijpbaarder is dat ’beleving’, subjectieve ervaring, de gedeelde koninklijke weg tot het werkelijke en nonsens is. Hoe te onderscheiden? Ik merkte bijvoorbeeld dat het ‘echt’ voelde alsof mijn aandacht in mijn hoofd zat. Een beleving die ik niet kon veranderen maar toch vermoedde te creëren, op basis van algemene kennis van hersenen, hun locatie en belang.
3. Op de terugweg was ik wat vermoeid. Het leek me slim me op de fietsinspanning te richten en ‘daarom’ op mijn buik. Eigenlijk bedoel ik mijn ademhaling, longen. Maar het voelt (wederom) alsof het mijn buik is, die ik me ongemerkt voorstel als een stevige stofzuigerzak en blaasbalg. Hoezo mijn buik? Associaties met motor (aanblazend vuur, longen als blaasbalgen?) en aarde/homebase. Ik volg wel erg gedwee klassieke hoog/laagschema’s. De buik als verblijfplaats van de lagere lusten en/maar vitaal, de geest/het hoofd als domein van het hogere en/maar steriele/zuivere. Ook van anti-intellectuele therapieën ken ik dat opgeven over “de buik”.*
4. ‘In het nu zijn’ op een fiets is lastiger dan op een stoel. Daar kan ik de audio-instructies opvolgen en de lucht via mijn neusgat binnen voelen komen, mijn ademhaling voelen zakken of mijn buik op en neer voelen gaan. Maar fietsen vereist een voortdurende krachstinspanning. Waarop mijn aandacht te richten: mijn ademhaling/buik, het trappen van de pedalen of de omgeving? Alle drie zijn hier en nu.
5. Tot slot de opgave van ’spontaniteit, ‘actief niet-doen’. Op de stoel en bij zenmeditatie word je bij afdwalen niet aan je lot overgelaten. Het advies is: keer terug naar het alert volgen van je ademhaling. Maar op de fiets: waar te blijven met mijn aandacht? 

Op het laatst wordt bewustzijn hinderlijk, als een vlieg die je niet van je af kunt slaan.

Waar zit je geest, vraag je je maar weer eens af. Tot je afdwaalt.

*: P.S, 23 april: gisteren fietste ik weer. Het is misschien nog weer een slag simpeler. Je buikspieren spelen een belangrijke rol in het bewaren van je evenwicht en houding op je fiets. Dat is een andere reden waarom je ‘je buik’ voelt.

Asinus Triumfator
Je door andere kunst laten inspireren heet traditie. Misschien is de beste inspiratie de ongemerkte. Veel kijken, nabootsen, alles in een grote pan - en dan komt er wel wat van. De kunstenaar over wie ik het aanstonds zal hebben, kookt niet. Hij bestudeert ingrediënten. Zijn inspiratie: Animal Farm van George Orwell, zijn taal schatplichtig aan een andere Orwell-klassieker (haha). Ik citeer de bezoekersgids*:

Voor Sonsbeek 2008 bouwt Wilks verder aan Trojan Donkey, een project met zeven stoffen ezels die ieder apart over de hele wereld onderdak vinden bij mensen die elkaar vertrouwen. In de buik van hun gastezel verstoppen ze foto’s van hun ervaringen met hem, die later worden geëxposeerd. In Park Sonsbeek worden zeven ‘nieuwgeboren’ ezels door zeven menselijke figuren van hout op de schouders gedragen. Ze staan in het hertenkamp op een ronddraaiend platform en draaien zelf ook rond. Een van de ezels is goudkleurig. Hij is de kunstezel die na Sonsbeek zal doorreizen naar gastvrije kunstinstellingen. Trojan Donkey is een langzaam groeiend project, dat politieke en territoriale grenzen overschrijdt. Het wijst op het failliet van politieke systemen, maar ook op de bereidheid van individuen om anderen te ondersteunen en een last te dragen.

‘Trojaanse ezel’: Wilks schuwt de humor niet en kookt door de eeuwen heen. Heeft u de subtiele omkeringen opgemerkt? Laat mij u ze toch uitleggen. Deze Trojaanse viervoeter herbergt, anders dan zijn beroemde voorganger, geen plaag maar heilbrengende kunst. Jezus reed op een ezel Jeruzalem binnen, vat u wel of vat u niet? De ezel is een ‘tempel’ als het ware, een mobiele tempel (het voorhang scheurt, ik krijg opnieuw een bijbelse associatie maar laat maar). In plaats van soldaten uit te spuwen, neemt hij foto’s van positieve ervaringen in zijn lichaam op. Zijn evangelie: neem mijn lichaam en verzorg het. Twee grote babyogen laten niemand onberoerd, geen politiek systeem of grenspolitie kan de kracht van medemenselijkheid stoppen. Aldus de theorie.

Ik bekeek de kunstwerken in de volgorde van de wandelroute in de bezoekersgids. Misschien werd mijn reactie op Wilks beïnvloed door het werk er direct voor, dat door vergelijkbare woordkunst werd omlijst:

In Park Sonsbeek heeft Onnen twee ronde tafels in de bomen gehangen, gekanteld met de bladen naar elkaar. Het zijn speeltafels, getuige de rode en zwarte cijfervakjes van het roulettespel die erop zijn aangebracht. Maar tegelijk zijn het zaagbladen, met grote snijtanden rondom. De omschrijving van het werk door de kunstenaar als ‘ronddraaiend, agressief geldgereedschap’ dekt dus aardig de lading [ontdekt de schrijver verrast na afloop? Kom nou, de omschrijving was er eerst, daarna de gidstekst en, voor dit alles: de associaties zijn zo letterlijk, dat een gidstekst overbodig is. "Dirty Harry trekt zijn pistool en schiet Big John neer. Dirty Harry lijkt Big John niet goed gezind"]. In het park is de wind de croupier, die met zijn wisselvallige humeur de rouletteschijven harder of zachter laat draaien, en soms onheilspellend stil houdt [o, de windstille dagen, dat zijn de de ergste!]. Dit kunstwerk, Good Table / Bad Table getiteld, drukt uit dat ons goeie geld, ons hele vermogen, ja al onze vermogens, zich in een handomdraai tegen ons kunnen keren – precies zoals zaagbladen van dit megaformaat in korte tijd het hele park zouden kunnen vellen [we sidderen allemaal].

Terug naar Wilks. Ik bekeek de ezels voor ik de tekst las. Snelle eerste associatie was met Iejoor, de ezel uit Winnie the Poeh. Diens avonturen heb ik nooit gelezen (vast wel enkele gehoord, ik ken hem ergens van), maar de afgebeelde ezel van Shepard, de illustrator van de oorspronkelijke uitgave, heb ik gezien en die spreekt op eigen kracht.

Verder moest ik denken aan het beeld van Nauman in het Stedelijk Museum, de draaiende carrousel met dieren aan een ketting gehangen.

Maar na enig kijken – niet heel aandachtig, ik heb niet opgemerkt dat de draagvormen ‘houten mensen’ waren – schatte ik: protest tegen de bioindustrie, waar met dieren wordt gedaan, gesold. Ik had een ezelhoofd uit een samsonitekoffer zien steken, ‘de natuur wordt in een menselijke maat gedwongen’.

Dit lijken me typisch ezels die rondgaan van de ene mens in het kunstcircuit naar de andere. O wat zijn ze liefdevol voor dit kunstobject en o wat een ‘ervaringen’ hebben ze met het beest. 

Ziet u een stel weigeren de ezel in huis te nemen “omdat wij elkaar te weinig vertrouwen”?

Ben ik te cynisch dat ik bij de gouden ezel denk: dat is typisch zo’n object dat uiteindelijk verkocht wordt en in een museum opgehangen, met documentatie, als herinnering aan het ‘project’? En ‘gouden’ ezel: ironisch – kan ik me bij Wilks niet voorstellen - of ferme overtuigdheid van de kracht van de eigen kunst?

Inmiddels ben ik 1 dag en wat gegoogel verder. Als internetproject spreekt Trojan Donkey me meer aan, of in de variant dat je de foto’s en schrijfsels in de ezelsbuiken zou kunnen bekijken. Sonsbeek laat je wel erg in de kou staan. Je krijgt onvoldoende informatie over het project waarvan de zeven jonge ezels onderdeel zijn. Je zit wat tegen stomme beesten aan te kijken. Nog steeds vind ik de gelegenheidskeuze van Wilks voor Sonsbeek dus zwak: (a) betekenisloze ezels (b) op afstand in een molen; (c) de menselijke dragers van de ezels komen niet uit de verf, wat zou moeten als hoofdintentie van het project het onderzoeken of benadrukken van de menselijke bereidheid tot onbaatzuchtigheid, zorg, medemenselijkheid is.

Ook meer in het algemeen houd ik mijn twijfel over de opbrengst van het project, en op die oogst reken ik de kunstenaar af, hij heeft het concept bedacht:

• Snelle scan langs de projectwebsite laat vooral ‘fun’ zien. Kinderen verwelkomen alle speelgoedbeesten, dat kan ik nauwelijks serieus nemen.
• Volwassenen spreekt mogelijk de absurde onderneming om het absurde aan. Maar met stapels De Baak-trainingen** waarin out of the box-doen en -denken carrièrevereiste is geworden, kijk ik hier niet van op. Verbeelding is niet meer voorbehouden aan een kunst- en maatschappijverbeterende subcultuur, en is evenmin een zuiver, natuurlijk vermogen ‘onder de straatstenen’ geconserveerd, hoop van de mensheid. Wilks absurditeit staat ver van Ionesco-wrangheid. Ook kent het cultureel kapitaalkrachtige publiek dit soort gemeenschapskunst inmiddels wel en werkt mee***. In mijn snelle scan van de site zag ik mensen zelfgeschreven verhaaltjes voorlezen en een Turks-Franse vrouw de verhalen van een beroemde Turkse verteller.
• Als embleem van mantelzorg heeft een mens met een ezel op zijn/haar schouders een zeker appel. Maar Aeneas met zijn vader is dan geschikter want een eenduidiger beeld. En zo’n concrete sociale boodschap lijkt Wilks ook weer niet te willen uitdragen.

Als project vind ik het al met al te dun. Ik neig te concluderen: als je kunst en werkelijkheid vermengt, krijg je niet het beste uit beide werelden. Verbeelding in de politiek: prima. Brengt reëele werken en zegeningen voort! Doe creatief met uw burgerschap! Maar kunst als politiek met andere middelen, nee.

Wat sprak wel aan

• Yasue Maetake, Levende schat – Het blijkt moeilijk te fotograferen. Ik zag meer de strijder (had dit vooraf ook ergens gelezen). Maar je kunt ook een stervend of al gestorven dier zien, de neerwaarse in plaats van opwaartse beweging. Ik vond de eenvoudige harmonicavorm van het kamerscherm mooi en door zijn openheid verbinding aangaan met de ruimte van het park (om het duur te zeggen). Dit beeld spreekt mij allereerst esthetisch aan, via de zinnelijkheid van de materialen. Maar ook houd ik wel van de heroïsche pose (ja, wel modern ‘vergeefs’, als bij Don Quichotte), zie bijvoorbeeld De Zonnevechter van Arthur Sproncken op de Markt in Haarlem.
• Joseph Sumegné, De negen notabelen – Dit is een werk op doorreis, waaraan Sumegné al sinds 1988 werkt. Daarom betwijfel ik of de gekozen opstelling meer dan voor de gelegenheid is. Wel past de houding van de twee hoofdfiguren bij de afgebeelde situatie: twee leiders tegenover elkaar, delibererend over geopolitieke zaken (een kaart van de wereld ligt tussen hun in). Maar los van hun tableau overtuigen de notabelen elk afzonderlijk. Bijzonder vind ik dat bij Sumegné niet opvalt dat hij met afvalmaterialen werkt. Ze zijn geen politiek statement over een wegwerpcultuur. Ze zijn allereerst zinnestrelend (ik herhaal me, het is niet mijn stopwoord, maar opnieuw kwaliteit die aanspreekt). Een diepe kleur blauw met een glans, van ‘gewoon’ functioneel plastic, gebruikt om bouwmaterialen af te dekken of zoiets. Matglanzend en plooibaar rubber. Verder zijn de poses van de twee mannen op het podium en de koppen van elk van de notabelen expressief. Dit laatste op een manier dat je je afvraagt of deze beeldtaal universeel is, uitvergroting van de constanten in emotionele gelaatsexpressie die Ekman ontdekte. Tot slot zijn de objecten ‘ambachtelijk’ vervaardigd en rijk aan details. Hoewel niet de hoogste kunstzinnige waarde is het een genot iets te bekijken waaraan met liefde en zorg is gewerkt.
• Fernando Sánchez Castillo, Spitting Leaders – Ik krijg kennelijk niet snel genoeg van het hekelen van machtsfiguren. Veel politieker dan ‘kapitalistisch-materialistisch zaagblad’-Onnen (welk beeld zou eerder niet in China geëxposeerd kunnen worden?). Dit werk spreekt op een andere manier aan dan dat van Sumegné of Maetake. Het is meer ethisch dan esthetisch, het genot van eindelijk wraak kunnen nemen op personen die je met geweld het zwijgen opgelegd hebben. Het is hetzelfde kijkplezier – of misschien wel dat van de uitvoerders - als vlak na Saddam Hoessein’s nederlaag, het plezier van degenen die met een schoen op diens beeltenis sloegen, aan een touw zijn gehate beeld omvertrokken, meesleepten of erop sprongen. Misschien – als dit niet te psychologiserend is – is ook de aanblik van verbeeld spuwen al prettig, opluchtend. Gooi je walging eruit, slik hem niet in.

*: De gids zaait verwarring. Trojan Donkey en Animal Farm zijn twee onderscheiden projecten. Ze putten niet beide uit Animal Farm, zoals de bezoekersgids suggereert, in de zinnen voorafgaand aan het citaat.

**: De Baak komt bij mij op als voorbeeld van losgeslagen types die de gestripte versie van ‘de ruimte van het volledig leven’ verkopen, van trainers dus. Ik kwam ook letterlijk drie medewerkers van De Baak tegen. Of beter, de vriend met wie ik de tentoonstelling bezocht herkende ze. Hij werkt een klein percentage voor De Baak. Zonder enige introductie spraken drie in het grijs gestoken heren hem aan en vroegen de (bekende) weg naar het centrum. Hij deelde mee collega van de vragensteller te zijn. Haha, enzovoort. De trainingswereld is interessant als ontnuchtering, ontneemt iedere illusie over de macht van de verbeelding. Directeur Harry Starren, naar wat ik van hem weet (en dat is weinig, onder andere via die vriend) in zijn soort een geschikte kerel, heeft zijn eigen karikaturen om zich heen verzameld (de vragensteller leek zelfs uiterlijk en in (quasi-)belhameligheid op hem).

***: dat viel me tot slot op: stapels senioren die zonder enige afschuw de werken langsliepen. Ook hier is gewenning opgetreden. Mijn ongerijmde verklaring: vroeger voelden mensen zich beledigd door ‘onbegrijpelijke’ kunst, alsof de kunstenaars beweerden dat zij ‘te dom’ waren. Die vrees heeft niemand meer. Ook gunt men kunstenaars hun portie gekte (Herman Brood). En het kan heel gezellig zijn af en toe samen helemaal niets van een malle kunstenaar te begrijpen. Onze Lieve Heer heeft rare kostgangers.
Postscriptum: Tot op zekere hoogte. Ik heb inmiddels vernomen dat het beeld Miss Universe door de kunstenares is gekuist na reacties, aan haar adres en dat van de organisatie. De afgebeelde intieme delen van vrouwen zouden pornografisch zijn, dit laatste als een afkeurende term bedoeld (zie De Gelderlander).

Lekker, sexy, aantrekkelijk, leuk – er zijn vele gradaties in de manier waarop een vrouw een heteroman raken kan. Ik gebruik al deze woorden wel eens; ‘lekker’ en ‘leuk’ zijn de beste.

‘Leuk’ verwijst naar de vrouw in wie ik een prettige kameraad of goed gezelschap zie. Een vrouw die ik graag mag, met wie ik kan lachen dat als vanzelf in zoenen (willen) overgaat. Een vrouw die ik naar me toe wil trekken, als spelende hondjes over elkaar wil dollen. Maar de seks is wat minder.

Bij ‘lekker’ zit de seks wel snor. Als ik tenminste niet van de zenuwen lam sla. Want lekkere vrouwen hebben wat bedreigends.
Lekkere vrouwen kunnen vervelend zijn (leuke natuurlijk ook). Hun ‘lekkerte’ staat daar los van – wordt er mede door gevoed.

Vandaag had ik er weer zo eentje. Haar lijf is prachtig, slank. Ze kleedt zich goed en ze is zelfbewust. Licht ontsierend zijn haar ogen: ze blikt rond als iemand die haar bril met sterke glazen niet op heeft. Ze knijpt haar ogen niet toe maar daar lijkt het wel op. Ze ziet je niet goed. (Ik zoek naar het treffende Engelse woord maar vind het niet, ‘wince’ blijkt fout maar klinkt goed voor dat wat kippige staren)
Ze lijkt het hoog in haar bol te hebben. Ik ken haar te slecht om dit met zekerheid te stellen. Ze wekt de indruk op een betere school schoolgegaan te hebben en een culturele opvoeding te hebben genoten. Namen van kleine musea vallen alsof iedereen ze bezoekt. Ze spreekt veel over boeken en is niet zuinig met stellige oordelen. Gisteren debiteerde ze weetjes, sommige boeken waren ’modernistisch’, andere niet. Erg interessant. Dat was tegen een mannelijke evenknie, die om de seconde het woord “dom” gebruikte.

Ze is stellig in haar oordelen maar ook snel van begrip en voortvarend. Ze heeft wat in haar mars. Misschien is het haar jeugd (ze is midden twintig). Ze is onstuimig. Ik heb al eens een aanvaring met haar gehad. Daar zat weinig nuance in en weinig ruimte voor informatie.
Het maakt, zoals gezegd, niet uit.

oooooooooooooooooooo

Het doet niet terzake maar nu ik toch bezig ben: een aparte categorie vind ik de ’sexyness’ van Marilyn Monroe en Katja Schuuurman (voor mij – maar het rare is dat je zulke aangetrokkenheid altijd beleeft alsof het zich aan je voltrekt, alsof je weinig in te brengen hebt; als ‘objectief’ dus). Beide ontkenden niet in zekere mate te acteren. Van beide weet je dat als man ook. Het wordt er kennelijk niet te dik opgelegd of de rol bevalt goed. Beide variëren op het sjabloon van het ‘per ongeluk sexy’-meisje, dat veinst van niets te weten. Daarin begrepen is de boodschap “je hoeft voor mij niet bang te zijn, ik ben maar een meisje”.

Veel meer een mens vind ik Kate Winslett. Een vrouw die ik niet ken, kan ik moeilijk ‘lekker’ noemen, vind ik. Daarom: ‘op afstand lekker’. Ik vind haar dat in veel rollen. Dat heeft te maken met de personages die ze daar neerzet, hele zinnelijke; en met hun wereldsheid, rauwheid, directheid. Dat doet ze zo goed, dat ik het veralgemeniseer naar de persoon van de actrice.

Yolanthe? Voor zover ik die voorbij zie komen, lijkt het me iemand die geen Marilyn of Katja wil zijn maar ‘one of the boys’. Ze zit in een daarvoor onnodig mooi lichaam, dat ze met een zekere nonchalance draagt, als een overall.

Verzoek van docente Johanna aan de leden van mijn boetseerclub: omschrijf de notie ‘kwaliteit’. Mijn reactie:

Zeevorm, Barbara Hepworth, 1958

Lekker; lillend vlees; opengewerkt karkas van een uitgebeende viervoeter

[Van de andere kant bekeken] Een huid, een vis - zeker de kop van een vis

Proportionaliteit, evenwicht

Lillend, dat hebben meer lapjes vlees

Streelbaar, uitnodigend tot aanraken

Glad, hard, in zichzelf besloten (parel)

Kracht, geen-gram-teveel spierweefsel, als de vis van Theresia van der Pant¹ [van de andere kant bekeken]

Open, zich openend, intiem

Steen

Gestroomlijnd, als door de zee gewassen

Opwaarts

Vloeiend, stromend

[Als opengewerkt vlees] Aan onze blik/goede wil overgeleverd

Eindig

Kwaliteit
Kwaliteit is in dit ensemble indrukken
• de fijne afwerking (de binnenkant, de ogen)
• de keuze van de driehoekjes/flapjes langs omtrek

‘Kwaliteit’ is bij mij verwant aan ‘vakmanschap’.

Ik vind het een rotwoord!
Omdat beleving een totaalindruk is, een stapeling van soms tegengestelde indrukken die, als een bespeeld orgel, beurtelings in je naar voren komen en zich tijdelijk uitkristalliseren in een mening, oordeel, met een heleboel andersluidends tijdelijk het zwijgen opgelegd.
‘Kwaliteit’ is monolithisch, woord dat laatste oordeel wil spreken?

Wie heeft er nu als eerste – of desnoods: laatste – beleving of associatie bij een werk: ‘Wat een kwaliteit!’!
Kwaliteit is een woord gebruikt in ouwehoeren over..?
Kwaliteit: een woord voor winkeliers die het hogere marktsegment bespelen?!

De andere kant van het verhaal: ik heb dit beeld gekozen omdat ik het “goed” vind (op zijn Robbie Kerkhofs), ‘kwaliteit’ vind hebben.

Robbie Kerkhof

Deze lange aanloop en concrete rondleiding staan me toe kort te resumeren:

• Je kunt mijns inziens niet adequaat in abstracte termen spreken over en van kwaliteit. Een ‘kunstwerk’ kan je om zoveel redenen aanspreken (inclusief ergeren), ‘kwaliteit hebben’. Ik geloof niet in kwaliteit als hoge score op een universele esthetische dimensie. Zo een dimensie bestaat volgens mij niet.
• “Een werk heeft kwaliteit als het mij iets doet”. 

Maar dit is al echt kwaliteitsproza.

Achteraf
Ik heb iets teveel op de tweedimensionale afbeelding gereageerd. Zinnelijk vind ik het werk maar ik sla door naar het erotische. Ook de ‘krachtige’ uitstraling van het beeld is discutabel. Evident en door de kunstenaar erin gelegd lijkt het samenspel van hard/zacht, open/afwerend. Tot slot en ten overvloede wekt het beeld in het echt, meer dan de foto, schelp-/schelpdierassociaties.

1: