De Bill Viola-expositie in Museum De Pont bevat veertien ‘intieme’ videowerken. Ik was er niet kapot van.

 
Ik ging ook om enkele Kapoor’s en het beeld van geplette klei van
Guido Geelen weer eens te zien. Ze stonden helaas bijna alle in depot.

Viola’s esthetiek – ik bedoel: datgene wat zeggingskracht probeert te hebben, dat wat ’spreekt’/appelleert - is conventioneel. Naaktheid en de frontale aanblik als uitdrukking van ‘eerlijkheid’, bijvoorbeeld.

‘Eerlijk naakt’ (uit: Acceptance)

Hetzelfde anders: Four hands. Ik bekeek het steeds veranderende beeld enige minuten met plezier. De handen als grillige insecten, die in korte tijd de wonderlijkste vormen aannemen, met allerlei zwemen van expressie (een zich krommend dier, dreigend). Ik merkte soms de dwingende kracht van conventionele/natuurlijke gebaren (bij mij althans): een gebalde vuist = spanning, twee handen plat tegen elkaar = wikken, contemplatie (kerkelijke conventie).

Maar dan lees je de brochure. De gebaren ”zijn beïnvloed door bronnen die variëren van boeddhistische moedras tot 17de-eeuwse Engelse chirogrammaticale tabellen”. De bewegingen spreken dus niet ‘vanuit zichzelf’, zijn geen Van Maanen-choreografie, maar verkeersborden, de instructievideo van een docente gebarentaal.

Ook de expressiviteit van Memoria - een strijd in lage resolutie met de vergankelijkheid/vergetelheid – is conventioneel (“One day I wrote her name upon the strand, but came the waves and washed it away”)

Memoria

Pathetiek

Acceptance – 2 van de 8 minuten; misschien ervaart ook u
het direct appeal van water als ’schoonspoelend’, ‘zuiverend’. 

De toelichtingen in de tentoonstelingsbrochure zijn bijna steeds gezwollen. Acceptance: “Een vrouw alleen staat naakt op de drempel van de dood en verzamelt al haar wilskracht om voor het laatst over te stappen naar de wereld van de levenden”.

Four hands: de vier handenparen zijn van grootmoeder Viola, echtpaar Viola en kind Viola, zie hier het verglijden van de tijd, “zowel de parallelle handelingen van de individuele personen in het heden (..) als de grotere bewegingen van de stadia van het leven van de mens”. 

“Memoria is een portret van het menselijk lijden. Een korrelig beeld van een mannengezicht, soms nauwelijks waar te nemen, drukt angst, verdriet en smart uit in langzaam opkomende en zich ontwikkelende golven van emotie”

Andere pathetiek voegt de brochuretekst toe door te melden dat Viola werkt vanuit autobiografische aanleidingen: “Grote thema’s in de beeldende kunst, zoals leven en dood, transformatie, initiatie, afscheid en ontmoeting, hebben van meet af aan een rol gespeeld in het werk van Bill Viola. Hij heeft zich daarbij laten inspireren door gebeurtenissen in zijn eigen leven, bijvoorbeeld de geboorte van zijn kinderen en het sterven van zijn ouders, maar weet deze persoonlijke onderwerpen altijd boven zichzelf uit te tillen”. Misschien – maar in conventionele gestes.

Overigens wordt deze bombast een enkele keer afgewisseld met krachteloos/laf ‘en toen’-proza dat beschrijft zonder positie ten opzichte van het werk te kiezen:

“Twee vrouwen zitten naast een marmeren waterreservoir op een kleine binnenplaats. Zwijgend wachten ze geduldig en lijken zich slechts af en toe bewust van de aanwezigheid van de ander. Hun wake wordt plotseling onderbroken wanneer het hoofd van een jonge man uit het reservoir verschijnt. Vervolgens rijst zijn hele lichaam op, terwijl het water over de rand klotst. Het neerkletterende water trekt de aandacht van de oudere vrouw die opstaat” (enz).

Humor
Misschien is Viola minder pathetisch dan de tentoonstellingbrochure. Maar op basis van ‘Negen pogingen om onsterfelijkheid te bereiken’ (en de loodzware titels van sommige andere werken) betwijfel ik dat. In deze video houdt Viola een aantal keer zijn adem in en laat die weer ontsnappen.

lengte van het volledig kunstwerk: 18 minuten

Deze video had met een Wim T Schippers-touch van ‘nieuwe lulligheid’ gemaakt kunnen zijn. Maar nee. De brochure: “Een man slaagt er niet in zijn gelofte om de dood te verslaan gestand te doen”.

Het platte vlak
Viola denkt vanuit het platte vlak. Verdienstelijk is zijn kleurgevoel. Ook kan hij goed uitlichten. Maar als voornaamste toepassing van video is het te weinig om het medium levensvatbaar te maken. 

Heaven and Earth

Die platte vlak-gerichtheid (en de beperkingen ervan) zie je mijns inziens af aan Heaven and Earth. Ik bekeek de combinatie van houten steel en monitors op esthetische kwaliteiten maar het bleef tarra, vulgewicht. Het virtuele kunstwerk, de videobeelden, verbindt zich niet met de 3D-vormentaal van steel en kussenvormige monitor.

Het zou wat anders zijn als de monitor bijvoorbeeld aan een draad hing die zou kunnen breken. Trek je dit door naar het feitelijke werk, dan geeft Viola met zijn ‘verpakking’ aan te menen een ’eeuwig’ thema bij de kladden te hebben.

De kern van het kunstwerk is het (tegen)over elkaar projecteren van een voorstelling van een stervende grijsaard en een baby. De brochure: “Het glazen oppervlak van de schermen weerspiegelt het beeld van het tegenoverliggende scherm door het eigen beeld heen, net zoals leven en dood elkaar reflecteren en inhouden”.

Interessantere videokunst - en dat heeft mijns inziens o.a. met het 3D-karakter te maken – vind ik Nam June Paik’s TV Buddha. Paik ontregelt je waarneming. Ook TV Buddha speelt trouwens met de dimensie tijd.

De ontkenning van film
Viola zou in zijn verkenning van het medium video vooral de toegevoegde waarde van het spelen met de dimensie tijd ontdekt hebben. Of zoals de brochure het verwoordt: “Viola onderkende al snel dat het werken met video hem in staat stelde het tijdsaspect in de beeldende kunst radicaal anders te benaderen. Hij heeft daarmee volop geëxperimenteerd”.

De geclaimde toegevoegde waarde van video ten opzichte van het schilderij is dus dat het bewegend beeld is. De toepassing op de tijdsdimensie is overigens soms banaal: slow motion.

Opvallend en voor mij onbegrijpelijk is de ontkenning van film. Video verhoudt zich immers niet alleen tot de schilderkunst. Afgezet tegen film is Viola’s werk zowel gewichtigdoenerig als technisch onbeholpen. Om de een of andere reden moest ik ter plekke aan filmmaker Tim Burton denken. Ik denk om diens technische en inhoudelijke inventiviteit binnen het conventionele.

De macht van het water
Naar verhouding leuk en fris vond ik The reflecting pool, een vroeg werk.

The reflecting pool – internet lijkt me een betere omgeving voor deze video dan het museum, waar de steriele sfeer van heiligheid/ernst om ‘kunst’ hangt of je je als bezoeker te weer moet stellen tegen het vervelende spel ’zie mij eens bijzonder/geweerde buitenstaander zijn’.

de geest als vuurvliegje

Ik ben zelf gevoelig voor de esthetiek en metaforiek van water. Waterreflectie, een wereld die met een rimpeling uitgewist kan, water als zuiverend. Dus iets in mij kijkt met plezier naar sommige video’s van Viola. Small saints bijvoorbeeld. Vijf mensen, elk met een eigen monitor, treden vanuit een schimmig donker, in zwartwit, naar voren, kruisen een watergordijn, waarna ze in kleur voor ons staan, om weer om te keren en te verdwijnen in het duister. Ook zij kijken je frontaal aan. Het heeft iets van een uitbeelding van de existentiële situatie, ‘even tussen twee stilten luid’. En, hoe primitief van opzet verder ook, ik vond de drie ingrediënten – (a) van zwartwit naar kleur (b) van onscherp naar scherp (c) watergordijn als drempel naar andere wereld – effectief.

De brochuretekst maar weer eens: “Zes mensen naderen uit de duisternis en stuiten op een onzichtbare drempel op de grens tussen leven en dood”.

Maar ik ken kunstwerken die krachtiger gebruik maken van water in de toepassingsfeer van transcendentie, absolutie (of de onmogelijkheid daarvan). Bijvoorbeeld Gober’s werk in het Baselse Schaulager (niet voor niets opgenomen in mijn Beelden). Hiervan kan ik helaas geen clip vinden (achter de grof uitgevoerde betonnen Maria is een gouden waterval; door de geopende koffers kijk je vijverscènes in) .

 Ook Tarkovski’s Stalker verslaat mijns inziens Viola op dit terrein.

Maandag heeft mijn moeder, negenenzeventig, een beroerte gehad. Mijn zus en ik waren, sinds een jaar, rustig bezig een geschikt columbarium of urnenveld te vinden en een geschikte urn, om niet overvallen te zijn als het moment komt; alles in overleg met mijn moeder, die aan huis gebonden is (we maakten foto’s).

Het grote verschil tussen voorbereiding en mogelijk nabije werkelijkheid is een toegevoegd sterk gevoel van verantwoordelijkheid.

Sterven doe je niet alleen. Mijn moeder is op een onvoorspelbare tocht. De dood is dichtbij.

Ik had weleens gelezen of opgevangen dat, vlak voor de dood, de wegen van stervende en familie/omgeving scheiden. De een vertrekt, de anderen blijven. De stervende zou zich dat als eerste realiseren en ernaar handelen, in zichzelf keren. Men vertrekt alleen.

Zo gaat het nu in elk geval niet. Het dringt zich juist op dat mijn moeder mij en de andere kinderen nodig heeft. We begeleiden haar op een onzekere weg die we evenmin kennen als zij. We waken bij het leven. We reizen mee.

Klik hier voor de Talking Heads-clip…

Gisteren heb ik de tentoonstelling van Tjebbe Beekman in het GEM gezien. Mijn docente boetseren was enthousiast. Ook mijn favoriete medecursiste was geweest en beaamde het gunstige oordeel.

Meest aansprekend vond ik al met al twee doeken die geen merkbaar commentaar op enige maatschappelijke toestand gaven. Een voorzichtige keuze. Dat Beekman’s werk suggereert, is mij duidelijk. Maar wat, niet.

suggestief: sergeant Frazer in Daar komen de schutters

De GEM-tekst bij de expositie:

Hoewel de maatschappelijke referentie ook in eerder werk aanwezig is, wordt deze in de zeventig schetsen en vijf schilderijen onder de gezamenlijke titel De capsulaire beschaving van groter belang. De kunstenaar verwijst naar het gelijknamige boek met de ondertitel Over de stad in het tijdperk van angst van Lieven DeCauter. Essentieel gegeven in het boek is dat de snelheid van onze technologie en de steeds scherpere maatschappelijke tegenstellingen ons doen terugtrekken in de veilige begrenzingen, danwel ‘capsules’ van bijvoorbeeld onze voertuigen en in architecturale cocons, zoals shoppingmalls, gated commuties en pretparken. De zeventig schetsen, die beschouwd kunnen worden als illustraties bij de vijf schilderijen, vormen tezamen een beeldatlas waarin dit soort ‘capsulaire fenomenen’ worden weergegeven en met elkaar in verband worden gebracht.

Een van de meest opvallende schilderijen uit deze cyclus is Control Room, een schilderij waarop een ontelbaar aantal blauwe beeldschermen hun vale licht werpen op een verder bijna geheel verduisterde ruimte. Pas als je goed kijkt zie je dat er achter deze beeldschermen menselijke figuren opdoemen. Deze controlekamer houdt alles erbuiten in de gaten, maar is zelf met geen enkele realiteit meer verbonden. Begrenzing en controle lijken in het werk van Beekman niet te zorgen voor de beoogde veiligheid, maar juist voor eenzaamheid en doelloosheid. Beekman geeft hier een niet al te rooskleurig beeld van onze huidige maatschappelijke situatie. 

Wie zo inzet, moet mij overtuigen. Dat doet Beekman niet. Ik reageer dan: ”Jij weet geen punt te maken, ik ga het niet voor jou doen”.

Tjebbe Beekman – Zonder titel. ‘Schoonheid in een vale omgeving’, een traditioneel kunstbeleven dat Beekman ontloopt, aldus de snel gescande catalogus. Ik val erop terug, bij gebrek aan overtuigend anders.

Tjebbe Beekman – Ruïne; het huis rechts beneden vond ik mooi, met in de deuropening nog een lichtvlek en links vertaksel

Jeff Wall – Diagonale compositie; voorbeeld van een foto die schoonheid in het onaanzienlijke vindt/maakt (petite histoire: Wall is reinheidsfreak en fotografeerde daarom juist dit)*

Eeuwige Schoonheid
Van het pretentielozer schijnend werk waardeer ik de huid, kleur of het licht. Het ‘beton’ in Ruïne (geholpen door het verwerken van zand in het doek). De aparte tinten wit en zijn ’smerige’ aardkleuren. Of het licht in Zonder titel, de kubus rechts van het midden in Stock Exchange of de rode schakelknop in Illya’s birthroom.

Illya’s birthroom

Illya’s birthroom:

• Mijn blik viel eerst op de tegels, dan de gootsteen links, dan ‘de rommel’. De nadrukkelijke raampartij herinner ik me niet als blikvanger; misschien heeft het een misleidende vanzelfsprekendheid, tuin ik in een realistische illusie en word aangetrokken door het romantisch halfduister. De meest warme kleur, die van de rode schakelknop, is op de jpg slecht te zien. De afgebeelde ruimte leek me een mengsel van een verlaten slagerij en het type armlastige woning waarin de Appel- en Corneillegroep woonde in de vroege jaren vijftig in Parijs. Volgens een snel gelezen catalogustekst is toch echt blijdschap om de geboorte van zijn zoon inspiratie/aanleiding tot dit schilderij. Je zou het niet zeggen, net zomin als de positieve daad van het op de wereld zetten van een kind zich gemakkelijk laat rijmen met het afgebeelde.
• Merkwaardigerwijs vind ik de jpg hier mooier dan het schilderij ter plekke, waar het me “No future”-achtig gewild voorkwam. Nu is ‘mooi’ is voor veel hedendaagse kunstenaars geen compliment. Bij mij verwijst het naar de abstracte/’pure’ esthetiek van kleur, lichtwerking, lijnenspel, met element van aristocratische desinteresse in ‘werkelijkheid’. Het is niet moeilijk hierin een houding van Innere Emigration te herkennen. Niets ten gunste hiervan. En het schilderij lijkt zich tegen deze esthetiserende lezing te verzetten. Het interieur is immers meer dat van een kraakpand (‘voor de legalisatie’) dan een doorgecomponeerd Art Nouveau-ensemble waarin de zenuwen van de stadsbewoner tot rust konden komen. Niettemin peur ik er abstracte/pure schoonheid uit. (Trek je deze redenatie door, dan eindig je bij een Clive Bell-achtige definitie van kunst. Het schone voldoet aan bepaalde universele wetten en Beekman heeft zich maar te voegen, voegt zich)

Varia
Wat mij opviel in enkele werken:

• Boven creëert Beekman diepte door een net van perspectivische kunstlichtbalken (lijnen), onder ruimtewerking door grote objecten
• In het middelste beeldvlak laat hij je oog botsen tegen het doek. Bij de winkelruimteschilderijen is het afgebeeld gebied ondoordringbaar, bij Root is de voorstelling van het doek gekrabt of gebrand. In Control Room vind ik dit procédé doorgeslagen, er is veelal niets meer te zien. De pathetiek van zwart als onheilspellend is aan mij niet besteed en ik kan me niet voorstellen dat Beekman zo plat communiceren wil.
• In Stock exchange laat Beekman sommige lijnen/balken ‘vallen’. Dat suggereert instorting. In de voorstelling is dat absurd (roept verhalende vraag ‘waarom’ op) en willekeurig. Beekman had om het even een bos rode dynamietstaven, bijeengehouden met een touwtje, kunnen schilderen, in de beste striptraditie. Is dat overdreven letterlijk? De ‘vallende’  lijnen zijn dat voor mij net zo, anders dan het lijnenstelsel bovenaan. Het lijkt me niet de wens van de schilder dat een kijker zich de vraag stelt: “Hoe komt die balk gevallen?”.
• In Palast laat Beekman rechts op het doek lijnen plots (onderbroken) diagonaal lopen. Hier verraadt zich de invloed van het werken met fotocollages. Bij mij roept het vooral op: waarom? Het is formeel, betekenisloos. De galerijflat als onderwerp is geassocieerd met ‘maatschappelijke teloorgang’, zoals ook bij het origineel, het Berlijnse Sozialpalast, aan de orde. Is deze associatie bedoeld, dan vind ik hem clichématig en in combinatie met de formele behandeling wezenloos.

 Wistful repetition – boven diepte, onder ruimte,
in het midden ondoordringbaar

Root – links een gedeelte afgebladderde voorstelling

Control room – haast niets meer te zien

Stock Exchange – zomaar vallende balken/lijnen (lelijke foto)

Het uitgangspunt van Hoffnung – op de site waar ik de afbeelding vond, had het werk nog geen titel – sprak me aan: de wereld – voor een spoorstation, maak ik ervan – bekeken of gespiegeld door het gecoate spiegelglas dat twintig jaar terug in de mode was. Deze spiegelwereld in vakjes onderverdeeld.

Hoffnung – No Future-neoromantiek in de titel? Schilderkunstig interessant

Palast – rechts voegt Beekman diagonaalwerking toe, in op wat mij overkomt als een lege vormoefening. Galerijflats roepen associatief ‘maatschappelijke teloorgang’ op. Als bedoeld, dan clichématig.

[Een week later: ook dit werk wint als jpg aan kracht. Ten eerste stáát het huis er, massief, krachtig, met iets van monumentaliteit. Daarnaast spiegelen al die ruiten het licht, "zoals het water de maan". Iets van lichtheid breng ik er toch weer in, aartsontkenner?]

*: Enkele dagen later roept Zonder titel bij mij ook deze Hopper (Gas) op – zoals overigens alle geschilderd kunstlicht me aan hem doet denken. Verbindende draad is romantisch, (‘valse’) Schmerz, alsof techniek iets natuurlijks stuk maakt

“Ik heb mijn vrienden daar tegen de wand staan. Ik praat weinig met levenden. Ze zijn zoveel dommer dan boeken“  -  Gerrit Komrij, De Buitenkant.

Ik herken het sentiment maar ook de doorzichtige leugen. Je kunt je bijzonder wanen. Je onvermogen verbloemen door te doen alsof je de anderen niet nodig hebt.

Nu heeft Komrij het nodige gepresteerd. Hij is best een beetje bijzonder. En schrijven is een solitair beroep. Tel Komrij’s estheticisme erbij op en je komt een eind in het verklaren van zijn voorliefde voor het gezelschap van boeken. 

Maar zijn telkenmale verklaren zichzelf niet te begrijpen, alles bij elkaar te liegen, in zijn leugens de meest tere intimiteiten te onthullen - helaas niet door de dames en heren critici opgemerkt - en zich te generen voor persoonlijke ontboezemingen – en wil men er wel nota van nemen dat dit wederom een zelfonthulling was - enzovoort, enzovoort. Het heeft iets obsessiefs.

Kennelijk heeft de auteur een probleem. Ik zou zeggen, los het op en kom terug, al dan niet zwijgend over het onderwerp. Niet dit ’pak me dan, als je kan’.

Met respect,
Age

Had ik niet dit blog, dan had ik deze dag laten passeren. Hoe erg is de melding: “Vandaag niets opvallends, memorabels meegemaakt”? Is dat jezelf failliet verklaren en moet ik mij zorgen maken? Of is het een weinig doordacht aanleggen van overspannen vitalistische normen (‘elke dag meeslepend leven’)?

Een citaat van Gerit Krol: “Als je niet elke dag met een stok in je ziel roert, dan vries je dicht”.

• De noodzaak zich al dan niet zorgen te maken betreft misschien het verschil tussen ’stille wateren’ en ’stilstaand water’.
• Het omslagpunt (‘vriespunt’) in de vergelijking is wanneer je elke dag niet meer doet dan het aangegroeide ijslaagje doorprikken, niet meer doet dan ‘de mogelijkheden openhouden’. Anders gezegd:
• Roeren alleen maakt geen vervuld mensenleven.

En indien ’stilstaand water’: ben je dan failiet? Wedervraag: zijn er overtollige mensen? Je maakt het anderen moeilijk als je malaise ontkent. Dan dwing je ze tegen hun zin mee te gaan of te confronteren. Beide brengt een vriend(in) maar enkele keren op. Duurzame malaise-ontkenners zijn niet failliet maar vriendschap en loyaliteit hebben hun grenzen. Blijf uit de buurt van die grens.

Te doorbreken is lauwheid. Die drukt mensen teneer en legt een grauwsluier over het leven. Jules de Corte schreef er een prangend liedje over, ‘Het feest dat nooit gevierd werd’. Maar wie signaleert het probleem.

Hoewel hij aan de stad het land had
bewoonde hij een fluttig flatje
in het drukke hart van Holland randstad
ter wille van een vaste baan.

Een raam waardoor hij op de kerk keek,
zijn altijd eendere sigaretje,
de vijfenveertiguurse werkweek
gaven hem grond om op te staan.

Hij had een vrouw en een tv,
die vielen allebei nog wel eens tegen,
die vielen allebei nog wel eens mee,
en zomers was er dan de regen
en met de rest was hij best tevree.

Omdat er op zijn balkon geen wild zat,
verschafte hij zichzelf de weelde
van twee parkietjes en een schildpad,
dat stelde verder niet veel voor.

Een tafel en een paar fauteuiltjes,
een orgel waar hij nooit op speelde,
het was allemaal niet veel beschuitjes
maar het kon er toch nog wel mee door.

Geen echt plezier, geen echt chagrijn,
geen echte vrede en geen echte ruzie
en heel het leven aan een vaste lijn,
en ’s winters was er de illusie
van het zal nou wel gauw wat warmer zijn.

Een man die nooit iets avontuurde,
die ’s avonds dutte of de krant las,
die elke droom het bos in stuurde
tot hij geen enkele droom meer had.

Passief in elke situatie,
net levend of hij een soort plant was,
zijn dorst en honger naar sensatie
die stilde hij met het ochtendblad.

Hij had een vrouw en een tv,
op tijd te werken en op tijd te eten,
dat viel niet tegen en dat viel niet mee,
en toen de maat was volgemeten
is hij gestorven op de wc.

Een lange omleiding bij mijn lauwe dag. Moest ik vandaag één gebeurtenis kiezen, dan het gesprek met X. Hij zegde zijn medewerking toe aan Y. Wat me raakt is het gemak, de jovialiteit en zijn vertrouwen in het samen oplossen van problemen, welk probleem dan ook. Dan steel ik ongemerkt momenten van gemist contact met een vader.
Hoera, ik voel wat.