De Tweede Kerstdagviering bij mijn moeder in het revalidatiecentrum is anders verlopen dan gedroomd.

Het gegeven was simpel: het mogelijk laatste samenzijn van moeder en kinderen op Kerst, met het samenzijn als middel en doel/succes.

Mijn oudste broer kwam niet. Ik heb zijn motivering niet uit eerste hand maar naar verluid belette grote vermoeidheid hem. Het kwam mij niet slecht uit, want hij is moeilijk in de omgang. Een sterfbed (als het dat is) maakt daarin geen verschil.

Onzekere factor was mijn tweede broer. Zijn schizofrenie maakt hem vatbaar voor opwinding en ‘op tilt slaan’. Dan kan hij onredelijk en zonder relativering schelden op personen. Ik vind het moeilijk me dat niet aan te trekken, als ik het mikpunt ben. Vooral niet als ik dan in mijn beleving vrijwiligerswerk doe, ‘mantelzorg’.

Ook kan hij er impulsief vandoor willen en is dan moeilijk af te remmen. Een taxibus is niet op stel en sprong beschikbaar en dit kan dus de nodige opwinding geven, temeer daar hij alleen meteen verdwaalt.

Maar zo was hij gisteren niet. Om de taxibusstress voor te zijn werd hij gehaald en gebracht door mijn zus en haar vriend, in de geleende auto van zijn ouders.

De zelfbedrogversie
Niets kon dus een succesvolle ‘uitvoering’/middag in de weg staan, leek het. Maar het gebeurde niet.

Ik heb in de loop der jaren wat handvatten gekregen om met situaties als deze om te gaan, vage boeddhismen naar ik vrees: gewoon door blijven ademen, in de situatie blijven; dan dient zich vanzelf iets aan.

In dit geval hielp het niet. Het onverwachte gat in de werkelijkheid, de impasse waarin ik belandde, heet: verveling. Mijn broer is even leuk met zijn schizofrene uitvallen – in die variant uitdrukking van een kinderlijke mentaliteit - afgewisseld met (dit keer goedmoedig gedragen) opmerkingen waaruit de moeite met zijn verloren capaciteiten spreekt. Maar als het te lang aanhoudt, wordt hij hinderlijk, als een kind dat permanent om aandacht vraagt.

Ook de baan van de vriend van mijn zus interesseerde me niet echt of zijn vraag naar mijn nieuwe werkzaamheden. We respecteerden elkaar teveel, om zo te zeggen, om aan te dringen op verdere verkenning van deze onderwerpen.

Het is niet erg, niet alles hoeft geweldig te zijn. Maar ergens wringt het toch. Alsof het leven hierin zou moeten voorzien, zoals in voldoende voedsel voor de erop levende wezens. Waarom mensen maken die aan een tekort lijden?

De gruwelijkheid een ander aan te kijken en te voelen: ‘Je verveelt me. Ik ben liever alleen dan met jou’.

De gecorrigeerde versie
Ik greep de Tweede Kerstdagviering aan als gemakkelijke oplossing voor het probleem ‘Hoe de Kerstdagen door te komen’. Ter plekke werd duidelijk wat iemand vooraf had kunnen uittekenen: ik had andere behoeften dan deze bijeenkomst kon bevredigen, verveling was het voorspelbaar gevolg, beschamend als in je broek plassen.

Stichtelijk woord
Mijn eerste voorsteling van zaken legde de fout in de werkelijkheid en, vaste menselijke truc, gaf me een heldenrol als stoïcijns berustende.

fault in reality?

Familiesituaties hebben soms iets onvermijdelijks. Je familie is uniek; de moeite die contacten te verbreken is een geschikt chantagemiddel. En je deelt een lange geschiedenis, waarin soms moeilijk te doorbreken ‘ongezonde’ patronen zijn ontstaan. Maar geen beletsel om banden door te snijden.

Een variant op ‘de eeuwige familie’ geven ‘bored couples’. Ook daar is het laconieke ‘Dan ga je toch uit elkaar’ probate oplossing van menig Gordiaanse knoop.

Verveling is geregeld de prijs van de angst voor vrijheid en de tol van veiligheid.

Maar of mensen bedrevener in vrijheid van verveling af zijn, durf ik betwijfelen. Diepgravende filosofen beweren zelfs dat verveling onvermijdelijk is – hoewel: Awee Prins, die over het onderwerp een aanstekelijk boek geschreven heeft, dat ik toch nog niet gelezen heb (“Heideggerrrr”) – geeft een oplossing, lees ik: inter-esse, het zijn te midden van de zijnden, met concentratie op en geduld voor.

Dat klinkt als mijn Tweede Kerstdag.

Gisteren interviewde ik een ervaren hulpverlener. Hij was voorgedragen door iemand die onderzoekt wat een goede hulpverlener maakt en wat een mindere. Dat wilde ik ook weten.

De man begeleidt mensen naar werk. Niet zomaar mensen maar mensen die langdurig in de bijstand zitten, met meestal problemen op meerdere levensgebieden.

Dat zou je niet zeggen als je hem hoorde. Zijn klanten leken mensen gestoken in net pak met wie hij onderhandelde over grote orders. Dat alles drong zich onwillekeurig bij je op. Ik merkte het pas door mijn verbazing als duidelijk werd dat het handelde om een middelbare man die nog nooit gewerkt had, met schulden en een drankprobleem. Bijvoorbeeld.

Dus daar heb je een kwaliteit.

Ik ken mensen die langdurig in de bijstand zitten. Het was daarom dat ik een paar keer inzoomde op cliënten die ontwijken. Want die leken bij mijn gesprekspartner niet voor te komen. Ik ken iemand met altijd vage lichamelijke klachten die alles onmogelijk maken (sinds een maand werkt hij, na gemeentelijke drang, als terreinknecht bij een voetbalvereniging en is hij redelijk tevreden, hoewel hij zegt dat het “voor even” is en hij uitkijkt naar een betere baan). 

Deze kennis sprak over zijn toestand zoals over het weer, als iets waarnaar je alleen maar kunt kijken. Voor zichzelf kon hij om lichamelijke redenen (waaronder “rusteloze benen”) niet aan het werk. Hij wachtte en wachtte tot hij weer “de oude” zou zijn*. Dan pas was werk weer aan de orde. Maar niet in zijn huidige toestand. In sommige kringen heet dit ”een houten been”. Je wilt wel maar je houten been belet je**.

Misschien kwamen zulke cliënten niet voor in de praktijk van deze hulpverlener omdat hij geen kwaad waarnam. Hij leek niet boos te krijgen. Een afspraak afzeggen? Geen probleem, meld het even van tevoren. Ook als dat niet gebeurde, bleef hij positief. Hij nam aan dat er wel een goede reden voor zou zijn. Waarom zou je het anders doen? Het scheen hem heel begrijpelijk dat je soms geen zin hebt om te komen als je al zo lang thuis zit in de situatie waarin zijn cliënten zaten.

Ik legde hem de situatie van mijn kennis voor. Wat zou hij doen? Hij zou de klachten serieus nemen. Hij opperde, in zijn gesimuleerde gesprek, meteen enkele acties: gaat u naar de huisarts? Vraagt u om een verwijzing naar de specialist?

Ik vond dit wel slim en noemde zijn reactie een “communicatietechniek”; met zijn voorstel sneed hij bekwaam vluchtwegen af en ontnam betrokkene de mogelijkheid achterover te leunen en de armen in de lucht te gooien. Ik vermoedde dat hij – zoals ik zou doen in zijn positie – helder wilde krijgen dat de doktoren geen medisch aanwijsbare oorzaak voor de klachten konden vaststellen. En dat als springplank voor de volgende stap: komen uw lichamelijke klachten niet voort uit uw thuiszitten?

Maar hij verraste me al weer en vond het een vreemde situatie. “Stel dat jij tegenover me zit en dingen wilt verbloemen, toedekken, je wilt verschuilen - maar ja, dan zit ik op een verkeerde golflengte!“.

Hij rekende ontwijkend gedrag van een cliënt zichzelf aan!

Dus daar heb je weer een kwaliteit?

Naar zijn mening was iedereen die hij geholpen had – en zijn carrière was lang – op een uitzondering na van goede wil geweest. Daar geloof ik niet in. Op zijn minst zou ik bij sommigen – inclusief mijzelf – zeggen: “Misschien bedoel je het goed, maar het komt soms verdomd rottig uit je bek”. Ik geloof niet in de inherente goedheid van de mens, zoals deze hulpverlener lijkt te doen.

Dat werpt misschien een ander licht op zijn tweede kwaliteit. Hij toont iedereen respect en is aandachtig luisteraar, ik ondervond het zelf ook. En hij maakt het je niet gemakkelijk hem af te wimpelen, want hij is geen softe ‘begrijper’ maar uit op zaken doen, vanuit een wederkerigheidsbeginsel: ik neem jou serieus en ga er vanuit dat jij dat mij ook doet.

Hij doet goed, in de aanname goed te ontmoeten.

Dat is een aanname, net zoals de aanname dat ogenschijnlijk vervelend gedrag een ‘begrijpelijke’ reden heeft. Een aanname die kan leiden tot succesvolle hulp. Ik stel me voor dat het zo werkt: de ’slechte’ cliënt, gewend als ’slecht’ (hopeloos, opgegeven) geval te worden benaderd, is zo onder de indruk, overrompeld door dit vertrouwensblijk van de hulpverlener, dat hij het niet wil beschamen, er van de weeromstuit naar gaat handelen en het zo waar maakt…***

De aanname besloten in “Waarom zou je het kwade willen” is discutabel. Wie zegt dat het “kwade” zinnig zou moeten zijn? Misschien is het wel absurd. De schrijver Dostojevski voert in zijn romans personages op die dat hebben, die redeloze dingen willen doen, alleen al uit verzet tegen de gevoelde druk verstandig te moeten zijn.

Het ”absurdisme” van Dostojevski is mij wat te theoretisch. Ook ben ik tezeer kind van de “psychologische” 20e eeuw om niet meteen bij sommig gedrag “zelfdestructief gedrag” te denken, te vermoeden dat er iets ‘begrijpelijks’ achter schuilt, waarmee het gedrag opgeheven kan worden.

Echt naïef kan de man niet zijn. Zijn werkgebied brengt hem in contact met veel maatschappelijke ellende (suïcidepogingen en dergelijke), veel meer dan ik in mijn relatief beschermd bestaan.

*: om de juiste complexiteit aan te geven: deze man is eerder weer aan de slag gegaan en in zijn proeftijd ontslagen. Beide keren hadden vrouwen geklaagd over zijn opdringerige belangstelling. Het is niet wat u denkt. Hij wil graag aardig gevonden worden, is gesteld op ‘gezelligheid’ en een beetje een vrouwenman/moederskind. Hij is daarnaast zeker ook seksueel geïnteresseerd maar op een onnozele manier, gemakkelijk af te wimpelen, hoewel zijn talent stopsignalen op te merken minder ontwikkeld is. Tot slot werkt hij hard. Ook dat is een probleem, want hij werkt zich snel over de kop.

**: Zulke gedachten had ik ook bij mijn bekende. Maar onderdeel van zijn gesloten systeem was dat zulks onbespreekbaar was. Het weer duid je ook niet anders dan als weer. Als ik zou zeggen dat zijn permanente “rusteloze benen” en ander lichamelijk ongemak me niet interesseerden, zou ik hem beledigen en daar de gevolgen van ondervinden. Door het strikt ‘medisch’/'lichamelijk’ te houden, zou mijn desinteresse kwalijk zijn. Een diepzinnige psychologische duiding (misschien eenzaam? Vrijwilligerswerk misschien goed idee vanwege de contacten) is aan hem niet besteed. Wat nou eenzaam, hij ziet veel mensen! Ja…andere dolende zielen in zijn buurt, oude mensen voor wie hij soms een boodschapje doet, de baliemedewerkster van de wijkbibliotheek.

***: Ook het Christendom biedt ’slechterikken’ een uitweg. Stel je voor: je bent drugdealer in de slum en leider van je gang – hoe kom je daaruit weg? Je reputatie is die van crimineel, handhaving van je positie dwingt soms tot nieuwe criminele daden – je bent gevangene van je rol. Niemand gelooft dat je wat anders kunt zijn, niemand verwacht wat van je. Behalve Jezus, zegt de prediker. Jezus houd ook van jou! Ook jij kunt vergiffenis krijgen en een nieuwe start maken!  Slechte antecedenten zijn in het Christendom soms zelfs een voordeel. Ze tonen de grote kracht van de Heer, die harten kan aanraken.

Jeugd vertedert me, ontroert me, merk ik. Niet als vreetgrage oude bok. Zelf zonder kinderen en niet geregeld in contact met jeugd, stel ik mijn zwak – en de resonans, daarmee de bewaard gebleven jeugdigheid in mijzelf - geregeld verrast vast.

Vandaag haalde ik handtekeningen op voor Amnesty. Ik spreek de mensen aan, aan hun cafétafeltjes buiten, wachtend bij tramhaltes of gewoon op straat. Zo ook drie jongens, dollend in een steegje dat ik doorsteek op weg naar een drukke winkelstraat. Ze leggen hun snack en cola terzij, stoppen hun luidruchtige, coole gedoe en tekenen. Dan vraagt een: “Ook mijn achternaam?”.

De onzekerheid en de onverbloemdheid waarmee ze die nog tonen (zij het indirect en misschien ongemerkt). Maar ook wel het gebrek aan levenservaring. Want waarom zou Amnesty ze in godsnaam terugschrijven? Dit los van het feit dat hun alleen hun woonplaats, niet adres, gevraagd wordt…

Meer in het algemeen is openheid het contrast met middelbare en oudere mensen. De laatste zitten aan hun tafeltjes als soapacteurs te lang in een serie, maar ja, de hypotheek. Ongeïnspireerd spel en lijdzaam verzet.

Jeugd denkt kort na bij mijn relaas, maakt een keuze en tekent dan of is al eerder afgehaakt. Zeker, het is voor hun vaak ‘eerste keer’-actie, hun wereld is nog maar net groter geworden. Maar gewenning is niet de verklaring die zich opdringt voor het verschil in opstelling van jong en oud. Dat verschil zijn namelijk de vaak overbodige toeren van ouderen. Laten weten dat ze Amnesty-lid zijn met een ‘wij zijn betere mensen’-handreiking. Of een eind weg leuteren, als (geëist) wisselgeld voor hun handtekening. Sleur.

Laat ik niet doen of ik onverkort bij de jeugdigen hoor. Awee Prins schreef een succesvol cadeauboek over het verschijnsel waarmee de ouderen kampen: Uit verveling. Door alle versierselen van erkende diepzinnigheid (Heidegger) krijgt het verschijnsel ongemerkt grandeur. Maar: het heerst, wil ik maar zeggen.

Kandidaat-vroegouden heb je ook. Een upcoming professional met licht bekakt accent waardeerde het zeer dat ik dit in mijn vrije tijd deed enz. en was gewoon benieuwd naar de effectiviteit van de Amnesty-aanpak. Hoe deden wij dat nu, zo’n Eritrese regering beïnvloeden. Hij wekte de indruk de Amnesty-actie minzaam te beoordelen, als het marketing-concept van een enthousiaste amateur. En vertelde hoe hij de dingen aan zou pakken: de ontwikkelingshulp aan het land staken tot de overheid de mensenrechteneisen inwilligt. Het leek me een duidelijk voorbeeld van denken in oplossingen.

Verdere observaties van mij als handtekeningenjager:

• Aziatische vrouwen/mannen zijn vaak zo veel beleefder (ook steeds hernieuwde vaststelling)
• Vrouwen maken in de regel beter contact dan mannen, of ze nu tekenen of weigeren

Pater van Kilsdonk is dood. Eén manier waarop je van middelbare leeftijd geraakt, is als omgeroepen gestorven Nederlanders steeds minder ‘oude mensen’, steeds meer mensen van betekenis zijn die, wat gaat de tijd toch snel, ook ouder geworden zijn. Iets teveel, dus, of, nou ja. Als tegemoetkoming naar jonge mensen: dat is zoals wanneer Cruijff sterft of Mandela of - ach, excuses voor deze oudjes - Gerard Joling.

Van Kilsdonk ken ik van betrekkelijk laat. Hij was terugkerende gast in de radioprogramma’s van Ischa Meijer. Met zijn theatrale en precieuze stem
- vooroordeel is overal - verdacht ik hem van ijdelheid en vond hem sterke kandidaat, mede vanwege zijn verlichte opvattingen, voor te vergeven posities van ‘verborgen homoseksuele rooms-katholieke ambtsdrager’. Associaties die de even eerbiedwaardige professor Diepenhorst nooit wist op te roepen; diens présence bleef die van een preseksueel, kraaiend jongetje. Maar dat is vast een ander vooroordeel, hoewel, kraaien deed hij.

Ischa mocht hem. Dat zegt iets, hoewel Meijer ook sympathie had voor kleine neringdoenden die zich hadden opgewerkt, zoals Jos Brink of Robert Long. Mannen die, mede vanwege hun ook bedienen van het grote publiek, omstreden waren in de kringen die het voor het zeggen hadden. Dat interesseerde Meijer dan weer. En misschien ook hun homoseksualiteit, voor zover die mensen dwong tot maskerades of een vroege geestelijke onafhankelijkheid tot gevolg had.

Eerder deze week, gedurende de Kruispunt TV-uitzending aan zijn overlijden gewijd, ben ik van dit ijdelheidsvooroordeel genezen. Mij blijft vooral de passage bij waarin Van Kilsdonk zijn talent beschrijft (ik heb zijn spreektaal bewerkt):

Ik zou mijn pastoraat wel durven noemen…een pastoraat van de vertroosting. Dat is…de ‘trilling’ teweeg brengen waardoor zich in die ander, die zich dichtgeslagen voelt, de innerlijke bron weer opent, die bron die is dichtgeslibt en vervuild is geraakt; dat die weer helder wordt en in beweging komt. Zodat achter zijn schuld zijn onschuld voelbaar wordt, achter zijn onmacht zijn veerkracht, achter zijn wanhoop zijn verwachting. [In schrift galmt het nog steeds, in het echt ontbreekt dit pathos. Vooral de laatste zin ontroert me]

Het doet me denken aan de roman die ik nu lees, De correcties van Jonathan Franzen. Een afschuwelijk boek. Alle personages, gezinsleden, worden getoond op diverse momenten van hun leven. De kinderen zijn volwassen maar in flashbacks klein, de ouders bejaard maar worden ook getoond in de kracht van hun jaren, in een bevroren huwelijk. Alle personages zijn doortrokken van dezelfde intense behoefte: gezien, erkend, gewaardeerd worden. Ze wachten. En maken elkaar verwijt.

De vrouw lijdt – bijvoorbeeld – onder de uitblijvende kus bij het vertrek op de lange dienstreis. Een kind registreert de onderaardse trillingen en krijgt het avondeten niet door zijn keel, avondeten dat de moeder met opzet verprutst heeft voor haar teruggekeerde man; gerecht dat hij sowieso al niet waardeert (daarom juist). Vader trekt zich na het avondeten terug in de kelder voor rituele scheikundige experimenten, moeder speelt, zoals bijna elke avond, tafeltennis voor de deur van het lab met haar zoon, die haar dit genoegen gunt, ze heeft het nodig. De echtgenoot kan zich niet concentreren en wacht gespannen op de verhoopte klop op de deur. De echtgenote ziet, vanuit haar perspectief, slechts een afwerend donker hol. De hongerige zoon zit nog steeds aan tafel (“Eerst van elk gerecht een hap!”) en ontleedt de koude hoop etenswaren minutieus met mes en vork. Hij hoort het tafeltennis, punt na punt.

In hun behoefte aan waardering zijn de gezinsleden gelijk. Die behoefte is herkenbaar, menselijk en maakt ze sympathiek. Maar alle zijn evenzeer dader, laten elkaar in de steek. Wat ze bijeen houdt, is wat men elkaar ontzegt, een niet-ingeloste verwachting.

Opmerkelijk is dat de schrijver suggereert dat ze weten waaraan ze behoefte hebben en weten wat ze de ander aandoen. Toch verandert er niets. Ik herken me erin, helaas.

Deze niet uitzonderlijke praktijk doet het talent van Van Kilsdonk des te beter uitkomen. Hij duwt telkens als eerste dominostenen om – in de ‘goede’ richting:

Hij bracht zoveel eerbied op voor de andere persoon, voor wie maar bij hem kwam, dat het in die andere persoon iets deed veranderen, dat mensen weer in zichzelf gingen geloven, bijvoorbeeld, of dat ze iets milder werden, dat ze konden vergeven ineens.

In zijn eigen woorden:

Het is aan mij gegeven om mensen zeer diep te eerbiedigen, te bemoedigen, tot herkenning te brengen. Ja kijk en mensen eerbiedigen, maakt hen eerbiedwekkend; mensen bewonderen maakt hen bewonderenswaardig. [het overtuigt helaas al weer niet in schrift]

Of wat vindt u van deze begaanheid:

Ik zegen niet meer zo vaak een huwelijk in. Maar wat veel mensen mij nog wel vragen…is om de brokken te zegenen. Brokken zegenen betekent ook eerbied hebben voor de brokken…en voor de brokkenmakers.

Bedenk tot slot hoe de volgende woorden katholieke jongeren maar vooral hun ouders op het andere been gezet hebben:

Als je in alle culturen ziet dat er vrouwen van vrouwen en mannen van mannen houden, kan ik als gelovige niet zeggen dat dat toeval is en nog minder een ongeval. Als gelovige zeg ik dan dat homoseksualiteit een vondst van de schepper is.

Daarbij was hij een Bourgondiër.

Toch spreekt het tobberige mij meer aan, alsof waarheidsgetrouwer. Je had enkele jaren terug de documentaire O amor natural, bij de gelijknamige gedichtenbundel van De Andrade. Oudere Brazilianen haalden erotische herinneringen op of bezongen de liefde, weliswaar niet helemaal lichamelijk maar toch fors. In dat boek en die film is de liefde eenvoudig. Hij komt op je pad en blaast reserves omver, genieten maar. Niets daarvan bij Van Kilsdonk. De liefde is zeldzaam en moeizaam. Wij staan onszelf in de weg. Mensen worstelen om echt contact in plaats van twee keer geïsoleerde wensvervulling.

Zeg ik, dus opgepast. Hoe noodzakelijk is dit tobberige einde, hoe onbereikbaar ‘het ideaal’? Van KIlsdonk ging niet gebukt door het leven. Het recept van zijn gave is ook in niet-pastorale woorden weer te geven en toepasbaar voor wie wil: luisteren; niet oordelen (je ‘zelf’ opzij schuiven); mildheid.

Het is misschien een kip-ei-kwestie: “Geef en gij zult ontvangen” tegenover “Om te kunnen geven, moet ik eerst ontvangen”. Geringe mildheid voor anderen gaat bijvoorbeeld vaak samen met strengheid voor zichzelf. En het is moeilijk van een ander houden als je het niet van jezelf doet.

Ik weet niet wat er speelt. Ik ontloop dat even hoor!

Of ik weet het wel. Waarom moet ik u alles vertellen!
Omdat dit een persoonlijk blog is?! Ha!

Natuurlijk weet ik ervan! Het betreft mijzelf van binnen!
Maar het manifesteert zich anders…
Ik ben in beweging…Ik faal of dreig te falen!
Het kan natuurlijk ook goed gaan!

Laat me maar even. Het komt wel goed.
En anders maar niet!