U gaat dood. U reageert misschien overvallen. Dan heb ik u waar ik u hebben wil. Die rilling is het zich roeren van uw doodsangst, beweren sommigen. Licht gerommel dat van ver komt en kennis verraadt van moeilijke gegevenheden:

1. we zijn vrij en alleen in een toevallig universum¹. De bijbehorende, onverhulde doodsangst, baant zich een of twee keer in een mensenleven een weg naar het bewustzijn – in nachtmerries.
2. intieme relaties doen niet af aan deze eenzaamheid, die existentieel is, geen gebrek of beheptheid.
3. we zijn verantwoordelijk voor ons zelf, opgezadeld met vrijheid.

Met deze uitgangspunten moeten we ons verstaan (ze wegdrukken lukt alleen tijdelijk). Deze gegevenheden zijn, opmerkelijk genoeg, de verborgen kern van psychische klachten. Aldus Irvin Yalom, populair psychotherapeut van de existentiële richting:

“Ik geloof dat het in de psychotherapie altijd om (..) existentiële pijn draait en niet, zoals vaak wordt beweerd, om verdrongen instinctieve driften of om slecht begraven scherven van een tragisch, persoonlijk verleden” (p.12).

Een voorbeeld
Een 65-jarige accountant heeft migraineaanvallen. Zijn klachten hangen nauw samen, blijkt uit nauwkeurig door hem bijgehouden staten, met de kwaliteit van zijn seksuele functioneren. In de loop van de gesprekken met Yalom wordt duidelijk dat seksueel gerief voor deze man altijd ook het doel heeft gehad zich angst voor aftakeling en dood van het lijf te houden.

Waarheid maakt vrij
Het therapieverslag door Yalom biedt hoop en is dus verdacht. Marvin (de accountant) levert zijn beste therapiebijdragen in zijn slaap. Is hij op gesprek bij Yalom lange tijd afstandelijk, als dromer komt hij terzake³. Yalom heeft vertrouwen in wat hij niet benoemt maar doet denken aan een ‘natuurlijk verlangen naar waarachtigheid’. De confrontatie met existentiële gegevenheden werkt louterend:

Hij [de cliënt] had geleerd dat er diep vanbinnen een rijke kolkende wereld bestaat die, wanneer het bestaan ervan onder ogen wordt gezien, vreselijke angst losmaakt maar ook bevrijding biedt door verlichting” (p.252).

Eerder noemt Yalom het dromende Zelf “die binnenste kronkel van het zelf die absolute wijsheid en zelfkennis bezit” (p.246) en stelt dat het volle bewustzijn van onze eindigheid ”onze wijsheid tot wasdom brengt en ons leven verrijkt” (p.15). Het loont kortom om onze ongevraagde zingevingstaak op onze schouders te nemen en daarbij te streven naar eerlijkheid tegenover onszelf.

Een goede waarheid is moeilijk te vinden
In dit existentialistisch mensbeeld kan Bas Heijne zich vinden. Tenminste, het rijst bij voortduring op uit de reeks artikelen en lezingen gebundeld in De werkelijkheid⁴. Alleen het optimisme van Yalom is nergens te bekennen.

De werkelijkheid gaat over kunst als zingeving, over hoe ons als mens te verhouden tot de wereld waarin we leven. De opdracht van kunstenaar vertoont parallellen met de zingevingstaak van het individu. Beide proberen betekenis te geven aan belevenissen. Beide delen de ondervinding dat ‘bewustzijn’ en ‘werkelijkheid’ niet samenvallen. ‘Leven in het moment’ is een illusie, bemiddeling is nodig. Waarmee de paradox begint van: hoe kan een kunstgreep tot echtheid leiden, afstand dichterbij brengen?

Een geslaagd kunstwerk toont “belevenissen die betekenis hebben gekegen”, is “kunst, maar ook het leven” (p.12). Opdracht voor de mens is op een waarachtige manier in de wereld te staan. Zo zegt Heijne het nergens. Het ontbreekt hem aan ideeën over ’authenticiteit’ . Maar het is als norm verondersteld in zijn strenge oordeel over de vele vormen van vluchten voor ‘werkelijkheid’⁵.

Aan de mogelijkheid van persoonlijke waarachtigheid twijfelt Heijne sterker dan aan de mogelijkheden van literatuur. Schrijvers kunnen als beste de mens begrijpen (p.163). Net als Yalom schuwt Heijne het pathos van Dood en Lijden niet. Wie beide ontkent, leeft niet. ”Alle grote kunst zoekt de menselijke ervaring” (p.53). De kunstenaar Marcel Duchamp schrikt volgens Heijne heel lang terug voor iedere ’ervaring’ en durft pas in zijn laatste werk de confrontatie met “de wereld” aan. Opengespreide vrouwenbenen in dit laatste werk beduiden volgens Heijne: “De wereld van de menselijke ervaring, vol pijn en verschrikking, licht en verlangen, geilheid en desillusie, uitmondend in een doodse stilte”. (p.54)

Ook uit de weidse landschappen van Pieter Bruegel de Oude haalt Heijne een existentieel moment naar voren: “[De personages zijn] allemaal (..) op weg, (..) allemaal weten ze niet wat hun onderweg te wachten staat, wie of wat ze tegen zullen komen. Ze zijn overgeleverd aan het onbekende landschap, dat natuurlijk niets anders is dan het leven zelf” (p.16)

Het landschap van het leven legt de zingevingstaak op onze schouders. Ontloop je je taak, dan neemt het leven wraak, zoals romanpersonage Patrick Bateman – weer een andere door Heijne besproken kunstenaar – ervaart: “Zijn innerlijk, (..) datgene wat hij nu juist zo radicaal heeft afgezworen” (p.64-65) roert zich in gruwelijke moordfantasieën, zijn gedachte vrij man te zijn, blijkt een waan (p.65). En over de literator Fitzgerald merkt Heijne op: ”Wie zijn ogen voor zijn eigen bewustzijn sluit, zal er op een gegeven moment onverwachts door worden overvallen” (p.73) 

Onwaarachtig existentialist
Wat bedoelt Heijne? In deze laatste quote klinkt hij Freudiaans. Het weggedrukte keert terug als symptoom, Fremdkörper. De veronderstelde “vernietigende krachten van binnenuit” (p.73) blijven bij Heijne echter onbepaald⁶. Ook andere psychologiserende termen, als ”doodsdrift” en “instinctieve neiging naar wezenloosheid”, gebruikt hij losjes⁷. De laatste klinkt als een verwaterde versie van Nietzsche’s dionysische roes, bij Heijne getransformeerd naar de roes van oneindige consumptie of van ‘niemand’ zijn in een nonomgeving (het “vrijwillig in coma gaan” van de massatoerist, p.109).

Heijne is een weinig strikte existentalist. Ook is zijn begaanheid met het menselijk lot enigszins abstract. Het overvalt hem bijvoorbeeld bij de aanblik van een serie foto’s van gezinnen van over de hele wereld. Een kunstwerk, wederom. De gezinnen zijn geportretteerd met hun volledige huisraad buiten uitgestald. Het onderscheid tussen arm en rijk valt zo weg, vindt Heijne, en een gedeelde kwetsbaarheid dringt zich op. Zo ook verschiet materialisme van kleur tot  “de even dwaze als indrukwekkende alledaagse hoop die zo veel gezinnen op de been houdt. Het is de hoop op kleine dingen, tegen het grote ongeluk in.” (p.102)

Waardigheid en andere old school
Mensen blijken volgens Heijne ook over waardigheid te beschikken. Van een vrouw uit het fotoboek is de echtgenoot, nog geen jaar na het nemen van de gezinsfoto, door onbekenden in zijn auto doodgeslagen. Ze laat in het boek weten dat ze er met haar twee dochters het beste van maakt en spreekt de wens uit dat van haar situatie in het boek geen larmoyant verhal wordt gemaakt. En bij massatoeristen en winkelend publiek in shopping malls herkent Heijne, geholpen door de fotograaf Martin Parr, authentieke verlangens (p.115), net zoals bij lezers en schrijvers van de prozaequivalenten van Candelight-poëzie:

Hoe wanstaltig sentimenteel en egomaan zulke boeken vaak ook zijn, ze vertegenwoordigen wel een reëel verlangen (..) naar reële betekenis” (p.156)

Reële betekenis
Wat is “reële betekenis”? Dat vraagt Heijne zich ook af. Zijn werkwijze is daarbij riskant. Hij trekt conclusies over mensen die hij niet kent op basis van tv-programma’s, kunst of fotoboeken. Dat lijkt op de psychiater die een opiniestuk schrijft over de geestelijke toestand van Volkert van der G op basis van krantenberichten; die kan worden berispt door zijn of haar beroepsvereniging. Heijne gebruikt mensen instrumenteel om uitspraken over onze cultuur te doen. Dit kan aanmatigend of angstig zijn. Angstig, omdat Heijne andere mensen soms lijkt in te zetten om niet ‘ik’ te hoeven schrijven⁸. [beste lezer, vanaf hier stopt de redactie van mijn tekst, die werk in uitvoering is, wachtend op de periode dat ik er weer tijd voor heb/neem]  HCC

De doodsangst breekt door de afweer
Meer substantie heeft Heijne’s evocatie van hedendaagse moeite zin te maken. Dit thema keert in diverse bijdragen terug, met dezelfde woorden. De werkelijkheid is ondoordringbaar, hij spreekt van “het glanzende oppervlak van de dingen” of van een “hard” oppervlak. Uitzondering is het werk van de kunstenaar Koons; bij hem is de oppervlakte juist spanningsloos knuffelbaar. In beide gevallen word je niets wijzer van de werkelijkheid.
Tegenover die ondoordringbare of meegevende (culturele) werkelijkheid staat een ‘wezenloos’ bewustzijn – een andere favoriete term in De werkelijkheid.

In dat verband is Heijne’s idee van de hel interessant. De hel is voor hem het ”raamloze datahotel” (ruimte waarin internetservers opgesteld staan). Een ”benauwde vacuüm gezogen ruimte boordevol onzichtbare informatie”. Op zich is dit een redelijk adequate beschrijving van de interstellaire ruimte. Die ruimte kun je als horror vacui beleven of als horror van volheid (een universum “boordevol informatie” over atomen, hun onderdelen en hun interacties). Horror en het sublieme grenzen aan elkaar. Het universum kan je ook van ontzag vervullen. Zo niet bij Heijne. Diens hel is mijns inziens uiteindelijk die van non-communicatie, van afasie, onbegrijpelijke tekens die nergens contact mee maken. Dit persoonlijke thema wordt behandeld op de meest onpersoonlijke manier.

Het is misschien subjectief maar ik vind het universum een gradatie reëler dan de in elektronische pulsen vervatte tekens van de ICT. En het gebrek aan zuurstof in de interstellaire ruimte is niet te missen teken dat het geen omgeving is waarin met de aanwezigheid van de homo sapiens rekening gehouden wordt, net zoals het gebrek aan ramen en zuurstof in het datahotel. Ik vind het een realistischer opdracht zoeken je te verhouden tot de rauwe natuur van het universum (uit onderdelen waarvan we zijn opgebouwd) dan een sowieso kunstmatig voorbeeld als een datahotel te nemen. Alsof Heijne het antwoord op zijn vraag vooraf al weet.

De natuur van het wisselen der seizoenen en van dieren die elkaar opeten, lijkt voor Heijne te hebben afgedaan als bron van zingeving. Een streven zoals dat van Herman Philipse, om je wereldbeeld zoveel mogelijk te baseren op de laatste stand van de wetenschap, heeft niet zijn belangstelling. Zoals gezegd, de ‘empirische’ werkelijkheid interesseert Heijne minder. Ook de natuur valt daar onder. Geloven dat die iets stichtelijks te melden heeft, is net zoiets als ‘humanisme’, dat volgens Heijne een te naïef, optimistisch over de menselijke natuur is. In de natuur vindt Heijne troost noch zin.

Hieronder ligt mijns inziens een gebrek aan vertrouwen. Nee, over psychologie en andere banale dingen gaat het bij Heijne niet. Deze zaken worden via “de werkelijkheid” behandeld. Gelooft Heijne ook in de heilzaamheid van in de afgrond staren en in een natuurlijk verlangen naar waarachtigheid? Je zou denken van niet. Hij besteedt vooral veel aandacht aan het talent tot zelfbedrog van de mens. De schilder Bruegel die “de menselijke kermis van ijdelheid en zelfbedrog” afbeeldt (p.19). De schilder Gauguin die aan ijdelheid ten prooi is wanneer hij een geschilderde Jezus van zijn eigen mombakkes voorziet. Internetgoeroes die naïef “het Nieuwe Jeruzalem” (favoriete term van Heijne) van grenzeloze communicatie prediken. Waarachtigheid, een van illusie gezuiverde ervaring, is moeilijk te bereiken. In zijn commentaar op een escapistisch boek schildert Heijne zijn somber wereldbeeld:

Wat meestal niet herkend wordt, is dat verlangen [om te ontsnappen] niets anders is dan een reactie op de drang je te wortelen in het leven, een bestaan op te bouwen, het leven werkelijk te ervaren. Je moet wel: wie niets ervaart, blijft een lege huls, heeft niet geleefd. Maar wie iets opbouwt, wie de ervaring zoekt, zal uiteindelijk alles verliezen (..) Naarmate de ervaring ons steeds inniger met het leven verstrengelt, soms tot stikkens toe, neemt de behoefte aan ongebondenheid toe. Wie niet meteen naar Tibet vertrekt, kan dat alleen doen door een houding van vrijblijvendheid aan te nemen. (..) En uiteindelijk worden ze allemaal ziek en gaan ze dood, net als wij.

Het gaat bij Heijne zelden over concrete individuen maar over ‘het’ individu of over zichzelf via anderen, via interpretaties van kunstwerken, schilderijen, boeken, films, foto’s. Voor het ‘empirische’ dagelijks leven, de omgang tussen mensen, heeft hij weinig belangstelling. Wat vermag de kunst, is zijn leidende vraag³.

Slechts in één toepassing is die ‘wezenloosheid’ waardevol: als manier om te ontsnappen aan een te knellende persoonlijkheid. Die waardevolle wezenloosheid bespeurt Heijne bijvoorbeeld in de laatste seconde van Lester Burnham, held en sukkel, veertiger in een midlife crisis en filmpersonage. Aan Lester trekken in diens laatste seconde losse, onwillekeurige beelden voorbij⁴. Nou ja ‘beelden’ – herinneringen, geen verzinsels, echt gebeurde dingen met ‘hem‘ destijds aanwezig om het waar te nemen, er iets aan te ervaren⁵. Losse, onwillekeurige beelden – nou ja, wel allemaal beelden die Lester raakten, misschien niet direct toen ze als gebeurtenis plaatsvonden en werden waargenomen. Maar dan zeker later en in elk geval nu, nu ze als waardevolle herinneringen opkomen in het langgerekte nu van de laatste seconde.

Dit slot verleidt Heijne tot de uitpakker:

Een mens heeft een verhaal nodig wanneer het erop aankomt zijn leven een praktische vorm te geven. Anders gezegd: het verhaal, zijn wereldbeeld, geeft het leven voor hem betekenis. Maar de losgemaakte, onthechte blik laat je de essentie ervan zien.

In de film voelt Lester in die laatste seconde verbondenheid met wat hij waarneemt en ervaart schoonheid, “heel die overweldigende schoonheid van dingen die zo onverbiddellijk koud en hard en dood zijn wanneer je oog ze niet tot leven weet te wekken”, aldus Heijne.

Met dat oog is echter wat wonderlijks aan de hand. Wie ziet en oordeelt dat het mooi is? Lester’s laatste beelden zijn gerecyclede, vergeten herinneringen en komen onwillekeurig op⁴. Dit en hun schoonheid maakt ze tot ‘openbaring’. Vanwaar die schoonheid? Elders twijfelt hij al weer en schrijft dat Lester zelf betekenis verleent aan de beelden/herinneringen, zelf schoonheid creëert. De boodschap komt niet van buiten⁶. Lester blijft gevangen in zijn bewustzijn.

Het stemt Heijne tevreden dat de regisseur van American Beauty niet teruggrijpt op een (voor de gelegenheid misschien opgepimpt) christendom. De tragiek blijft, Lester wordt vermoord, einde verhaal. Maar de schrale winst is dat zijn subjectief bewustzijn zich tijdens het sterven (weer) verbindt met de wereld:

Hoe houdbaar is dat nieuwe humanisme, het humanisme van het individuele bewustzijn, tegenover een wereld die als los zand aan elkaar hangt? Het lijkt nogal wankel, op het eerste gezicht, en ook niet gespeend van wishful thinking. (..) Tja. Wat die populaire films in ieder geval laten zien, zijn manmoedige pogingen om een uitweg te vinden uit het cul-de-sac van de zinloosheid in een wereld die alleen nog uit uiterlijkheid bestaat. Dat gebeurt met behulp van het enige wat een mens nog als weermiddel heeft tegen de glanzende hardheid van het oppervlak: zijn verbeeldingskracht.

Heijne is beurtelings negatief en positief over de menselijke verbeeldingskracht. De verhalen die je verbeelding spint, kunnen je inspinnen. Dan zijn de losse beelden van Lester’s sterfbed een bevrijding, verlossing, revelatie, schijnbaar afkomstig van ‘buiten’. Buiten je dwingend verhaal over jezelf in elk geval. Maar bij nadere beschouwing zijn die bevrijdende beelden product van diezelfde vermaledijde verbeelding.

Tegen Heijne zou ik zeggen: er zijn andere manieren om aan knellende verhalen te ontsnappen dan door dood te gaan of via ’wezenloosheid’. En er zijn andere dingen om je aan te verbinden dan dingen; mensen bijvoorbeeld. En misschien is het duidelijker wanneer je wat vaker in de ik-vorm schrijft, in plaats van in de ‘wij’-vorm namens ‘de’ mens, ’het menselijk bewustzijn’ of via de omweg van duiding van kunstwerken en kunstenaars over jezelf.

Zelf vind ik het slot van American Beauty zalvend. Wie goed kijkt, ziet een goocheltruc. We zien respectievelijk:

• Lester als jongetje op zijn rug op een veld naar vallende sterren kijkend. Dit is een bekend beeld voor geborgenheid in het universum. Ik heb zelf mijn ervaring op mijn rug in een grasveld als zevenjarige, alleen was het zomer en middag, de hemel hemelsblauw, geen wolk te zien, en waande ik God achter de hemelkoepel, ik had er geen bezwaar tegen gehad op dat moment de hemel in te vallen (ik had niet echt een vader); mijn beleving was bemiddeld door christelijke voorstellingen. In The eternal sunshine of the spotless mind bemiddelen beelden van een jong liefdespaar op hun rug op het ijs een zelfde verbondenheid.
• Gele herfstbladeren – voor mij niet specifiek te duiden, de leeftijd van Lester is hier ook onbepaald. Wel gaat het om de gele herfstbladeren van bomen dichtbij huis. Dat roept toch de geborgenheid op van kijken vanuit je kamer, vanuit een thuis.
• de handen van oma, de huid als van papier: de broosheid van het menselijk bestaan
• de eerste keer dat hij de nieuwe Firebird van zijn neef zag, op een leeftijd dat hij vermoedelijk zelf nog net niet auto rijden mag: esthetiek om de esthetiek (glanzende bolides, ronde vormen); belofte van toekomst, (loze) belofte van consumptie?
• twee keer zijn jonge dochter: appel op vaderlijke zorg, liefde voor zijn dochter (niet een plastic zak, niet de hele wereld)
• zijn vrouw lachend in een draaimolen: ‘toen de liefde nog leuk was’

De goocheltruc is dat deze beeldenrij eindigt met de very zen plastic zak, alsof samenvatting van het voorafgaande, alsof van vergelijkbare orde. Maar dat is natuurlijk niet zo. Waarna Lester in de voice-over over de schoonheid van alles in het algemeen begint te praten en zijn zelfbewustzijn opblaast door te spreken van “dingen door je heen laten regenen”. Lester houdt ons voor dat we het “someday” wel zullen begrijpen. Het staat los van zijn – en dus ook ons – “stupid little life”.

Zoals uit het voorgaande duidelijk is geworden, heeft Heijne een voorkeur voor het duiden van filmbeelden, boeken en andere kunstuitingen. Hij ervaart en begrijpt de wereld onder andere via kunst. Dat is ook zijn blijde boodschap: kunst heeft toch nog betekenis, doet ‘werkelijkheid’ oplichten en is niet gedoemd tot verblijf in een uitgespaard esthetisch reservaat. 

Anderen houden niet zo van de schijnwereld van kunstobjecten. Just do it, zeggen ze, ‘duik in de zinloosheid/wezenloosheid’ en je zult het ervaren. Je komt er in elk geval niet achter door erover te lezen. Mijn zus is zo iemand. Ze doet familieopstellingen (niet toevallig, die zijn in de mode, weet ik), bedacht door iemand met bedenkelijke opvatingen over man-vrouwverhoudingen (weet ik) en herhaalt romantische cliché’s zonder besef van hun historie (verstand is slecht, gevoel is goed). Maar dat ervaart zij niet in zo’n sessie.

Mijn alledaagse ervaring is ondermaans. Ik reageer nog te gehecht, om het deemoedig te zeggen. De boodschap van American Beauty komt bij mij niet aan. In een eerdere scène van de film toont de excentrieke buurjongen zijn buurmeisje, dochter van Lester, de opwaaiende plastic zak en andere ‘willekeurige’ – maar door hem gefilmde en geselecteerde – beelden. Ook hij prevelt woorden van schoonheid en een “benevolent force”. Ik zie vooral een eenzame jongen. Voor mij ’spreekt’ in deze scène alleen het moment dat de dochter zijn hand pakt en die in de hare legt. Niet de opstuivende plastic zak (onze eigen Kopland heeft ook al eens een opwaaiende krant vereeuwigd). Ook erger ik me aan de rolverdeling: hij krijgt ruime spreektijd en zij moet – bewonderend? – luisteren.

Zaterdag bezocht ik mijn moeder van 78^1/2. Ze heeft een huid waarin de adertjes spontaan springen, very zen. Ik houd nu toch wel rekening met haar verscheiden. Dit geeft elk bezoek een zekere spanning. Ik kijk haar intenser aan, al zijn de beelden dezelfde alledaagse. Ze worden intens door de wetenschap van de eindigheid, zoals ook thee drinken lading krijgt wanneer je het als Theo en Thea doet bij de koningin.

Theo en Thea bij de koningin

Ik weet niet eens of ik me zo verzet tegen haar dood. Ik schaam me dermate voor die mogelijkheid -’hebben we het maar gehad’, ‘het moet er toch eens van komen’ - dat het mijn beleven vertroebelt. Vind ik dit nu echt of niet?

Op een bepaald moment zat ik (weer) tegenover haar, zij op de versleten bank, ik op de fauteuil, en keek langs haar heen de woonkamer in. Ik stelde me halfbewust voor hoe het zou zijn als ik hier nu zou zitten en zij was dood. Zij-Daar-Nu was het verschil. Wat was het verschil?

Ik kwam op niets moois, voelde niets bijzonders van opzij komen, van waar zij zat.

Ik keek haar aan. Even later kijkt ook zij mij aan. Ik moest lachen, half spanning, half ‘domme’ sympathie. Mijn moeder, mogelijk in reactie:

“Ik zat te denken aan morgen. Als dan de thuiszorg komt…” Ik ben het precieze antwoord al weer vergeten. Ze had het over het zomerschema van de thuiszorg. De wisselende invalkrachten komen ‘tussen 8 en 12 uur’ langs om haar steunkousen aan te trekken. Om 10 uur zijn haar onderbenen al volgelopen met vocht. Het wachten vreet energie. Ze kan intussen niet naar de wc, want dan kan de thuiszorg net aanbellen en dan moet ze open doen en dat vraagt minuten. Op een gegeven moment trekt mijn moeder dan toch zelf de steunkousen aan, ondanks haar arthrose en een gevoelloze arm. Waarna ze de hele dag steken in haar polsen heeft en naar de elleboog uitstralende pijn (hoera, ik slaag alsnog voor de goede zoontest: ik die menigmaal haar precieze medische klachten vergeet zodra ik ze gehoord heb, weet nog deze rijkdom aan details uit mijn geheugen op te vissen).

Deze scène leert mij eerder mijn zelfvervuldheid. Terwijl ik existentieel filosofeer over wat ik voel, vergeet ik mijn moeder als concrete persoon. Háár gepeins in deze tussentijd treft me als banaal, als ik het verneem. Op de manier dat het mij naar beneden haalt. Pas in tweede instantie ‘maak ik verbinding’ en kan me voorstellen hoe rot zo’n ochtend verloopt, met een gezwollen poot, afhankelijk van ondersteuning en onmachtig iets te bewerken.

Ik ervaar mijn moeite met verbinding, verbinding met mijn moeder. En nog iets meer, wat hier tussen de regels sluimerde en ik niet uitspel. Als je wilt, kun je concluderen dat het vóór mij en het kosmische staat, mijn blik vervuilt. Concludeer dat gerust.

¹: Irvin D. Yalom, Scherprechter van de liefde, Pandora Pocket, 1995.
² : De strekking van deze theorie lijkt me anti-religieus. Maar ‘officieel’ is er ook ruimte voor religieuze zingeving, met uitzondering van het type religie dat een beroep doet op een hogere autoriteit die gedrag voorschrijft. Officieel heeft Yalom geen laatste antwoorden. Tegenover de werkelijkheid kan men zijns inziens slechts ‘houdingen’ aannemen:

Men kan ‘onverschrokken’ zijn of ‘gefascineerd’; moedig opstandig of stoïcijns aanvaardend; of men kan de rationaliteit laten varen en vervuld van verbijstering en ontzag zijn vertrouwen stellen in de voorzienigheid van het Goddelijke (p.254)

Maar de religieuze houding lijkt de minst eerzame. Mogelijk bedoelt Yalom het ‘laten varen’ van rationaliteit als een legitieme geloofs-’sprong’ ten opzichte van wat zich niet laat begrijpen – met behoud van rationaliteit op alle overige gebieden. Maar ik denk het niet. Religie verschijnt toch vooral als magische bezwering van angst, als kinderlijk gedrag. Het waarachtigheidsgebod dwingt de therapeut hierin niet mee te gaan:

Hoewel er voor existentieel isolement geen oplossing bestaat, moeten therapeuten valse oplossingen ontmoedigen (p.18).

Het waarachtigheidsgebod stelt Yalom als therapeut overigens voor dilemma’s. Welk recht heeft hij om anderen troostende illusies te ontnemen, als hij er zelf even goed gebruik van maakt?

Kon ik bijvoorbeeld van een patiënt die mij vroeg zijn liefdesbrieven te bewaren, verwachten dat hij dezelfde problemen die ik in mijn leven uit de weg ben gegaan, wist op te lossen? (..) Moest ik harde, existentiële vragen stellen aan een stervende man, aan een weduwe, aan een beroofde moeder en een angstige gepensioneerde met transcendente dromen? (..) Moest ik, onder de banier van zelfverlichting, een oude vrouw haar irrationele maar steun gevende en troostende liefdesillusie ontnemen? 

In kennelijke tegenspraak hiermee heeft Yalom groot vertrouwen in de heilzame werking van waarachtigheid.

³: Een droom: “De twee mannen zijn lang, bleek en heel erg mager. Ze bewegen zich langzaam en geruisloos voorwaarts in een donkere weide. Ze zijn helemaal in het zwart gekleed. Met hun hoge, zwarte hoeden, lange pandjesjassen en zwarte slobkousen en schoenen lijken ze op Victoriaanse begrafenisondernemers of drankbestrijders. Plotseling komen ze bij een pikzwarte kinderwagen met een meisjesbaby erin die is omwikkeld met zwart gaas. Zwijgend begint een van de mannen de kinderwagen te duwen. Een eindje verder staat hij stil, loopt naar de voorkant van de kinderwagen, leunt naar voren, licht met zijn zwarte stok die nu een glimmende, witte punt heeft het gaas omhoog en duwt de witte punt methodisch de vagina van de baby binnen” (p.238 ). Heavy stuff! Maar fijn dat er zo intern en extern gecommuniceerd wordt.
⁴: Bas Heijne, De werkelijkheid, Prometheus, Amsterdam, 2004. Los van alle tekstuele ondersteuning voor de bewering dat voor ‘werkelijkheid’ net zo goed ‘existentie’ kan worden gelezen, gebruikt Heijne ook letterlijk “existentiële pijn’ op een instemmende manier (p.140).
⁵: De bijdrage ‘De omgekeerde wereld’ heeft ‘echtheid’ als onderwerp.
⁶: Heijne verwijst naar een laat essay van de schrijver Scott Fitzgerald, waarin deze spreekt van een psychische ‘crack-up’. Na die crack-up “staat vrijwel niets meer overeind, jijzelf vaak ook niet meer”, aldus Heijne.
⁷: ‘Doodsdrift” wordt genoemd in een bespreking van het werk van Robert Mapplethorpe, de “instinctieve neiging tot wezenloosheid” in de context van massaconsumptie en massatoerisme.
^8:: Zo schrijft Heijne over een escapistisch boek: “Wat meestal niet herkend wordt, is dat verlangen [om te ontsnappen] niets anders is dan een reactie op de drang je te wortelen in het leven, een bestaan op te bouwen, het leven werkelijk te ervaren. (..) Naarmate de ervaring ons steeds inniger met het leven verstrengelt, soms tot stikkens toe, neemt de behoefte aan ongebondenheid toe” (p.46). Over wie heeft hij het in “soms tot stikkens toe”? Ik krijg de indruk over zichzelf. Zichzelf in anderen ontdekken, heeft het risico minder iets te ontdekken dan iets bevestigd te zien of erin te leggen.
⁸: ”De omgekeerde wereld’, in De Werkelijkheid.
⁹: Heijne is in staat om het werk van Primo Levi – die uiterst feitelijk en nauwgezet Auschwitz in kaart bracht, zoals Heijne benadrukt – te bespreken onder het perspectief van de beperkingen van het realistisch verhalen, als illustratie van zijn stelling dat het persoonlijk getuigen niet vanzelfsprekend therapeutisch werkt. HIj stelt dan de vraag: zou het besef hiervan op latere leeftijd misschien niet hebben bijgedragen aan de zelfmoord van Levi? De vraag “Wat vermag fictie/kunst?” is voor Heijne kennelijk even belangrijker dan alle andere vragen.
¹⁰: Bij nadere beschouwing zijn de beelden helemaal niet zo willekeurig, alle ‘herkenbare’ betekenisvolle momenten. Zie de analyse van de slotbeelden.
⁶: Maar het blijft een film, niet het bewustzijn van de stervende Lester. Eén keer zien wij bijvoorbeeld Lester van boven en zien dus niet wat hij ziet in zijn ‘onwillekeurige’ herinnering: vallende sterren. Dat filmbeeld vond de regisseur waarschijnlijk te romantisch om zijn publiek voor te zetten.
⁷: Het correcte anwoord lijkt: zonder wereld valt er niets op te merken, niets te beleven. Het is dus de combinatie van werkelijkheid en een ‘geest’ die er ’schoonheid’ in ziet. Ik vraag me af of niet ook voor schoonheid geldt wat opgaat voor zoveel paren: “als alles schoonheid heeft, heeft niets schoonheid”. Als niets lelijk is, verliest schoonheid zijn betekenis. Maar misschien is het wel heel Boeddhistisch om zulks te concluderen: alle onderscheidingen zijn van de misleide geest en de neutraliteit daar ‘onder’ is liefhebbend.

Beheersing is cultuur en suf, oke oke, maar sommig gevoel is, voor alles anders, gebrek aan cultuur.

Beheersing heeft een slechte pers als zijnde kunstmatig. Het is als de goede echtgenoot verkozen door de romantische heldin na de episode met de slechterik; de ‘verstandige’ keuze maar wel een tikkeltje saai. En niet verteerbaar dan na enig oppimpen, het toebedelen van wat ‘menselijke’ trekken aan de brave Hendik, door hem zich bijvoorbeeld te laten begeven in een knokpartij – om haar, natuurlijk. Zo naderen de extremen impulsief en bedachtzaam elkaar alsnog.

In het midden bevindt zich het klassieke ideaal. Roger Federer en Rafael Nadal lijken op elkaar, hoewel iedereen weet wie in de romantische film de Colin Firth-rol zou spelen. John McEnroe is misschien de laatste romantische tennisheld. Andre Agassi was al teveel acteur die in een rol stapt en crowd pleaser/manager bovendien.

En, net als bij McEnroe overigens, kon je er niet omheen dat het niet vanzelf kwam, dat Agassi hard moest werken om zijn gemak te bereiken. Want dat is beheersing op zijn fraaist: als het er moeiteloos uitziet. 

Ongetemd gevoel is waardevol als tegenwicht voor steriele perfectie, als vliegwiel, maar op zichzelf vermoeiend en soms treurig. Vandaag doorkruisten liefde en haat mijn pad, in tienden van seconden. Uiterlijk gebeurde niets.

Een collega van mij staat zich voor op zijn gevoel voor kunst. Komt hij op bezoek bij een particulier, dan ziet hij meteen het duurste kunstwerk aan de muur. Een talent, zegt hij.

Dit vind ik al patjepeeërig, vanwege de gelijkstelling van kwaliteit en marktwaarde.

Vandaag bekeken we met een aantal mensen een boek met kunstreproducties. Het boek was meegenomen door een vrouw die er voor de helft met eigen werk in vertegenwoordigd is. Mijn collega – laten we hem Willem noemen - had op een eerder moment de lof van de andere erin vertegenwoordigde artiest gezongen. Vandaar.

Die schilder maakt stillevens. In de afbeelding van een geblokte theedoek op een tafel wees Willem de vier onderscheidende kwaliteitskenmerken aan. Een was de manier waarop de achterwand was weergegeven. “Het is knap hoe hij zo’n saaie wand tot leven weet te brengen”.

Ik dacht aan Vermeer’s melkmeisje, de schemerige muur met de fijne details (waarop de catalogus niet vergeet te wijzen en die me dan nu, na jaren, te binnen schieten). Ik dacht aan andere geschilderde muren. Je kon ze moeilijk niet schilderen. En zo’n plat vlak geeft veel schilderkunstige speelruimte.

Hier liep verschil van mening al over in rivaliseren.

Ik stoor me aan zijn beleren. Ik reageer zelf primair gevoelsmatig op kunstobjecten en ben ontvankelijk voor andere dingen, bijvoorbeeld het licht, kleurgebruik of, bijvoorbeeld in dit shilderij, het element van ’alle dingen hebben hun stille pracht’. Sommige stillevens in het boek deden me denken aan foto’s van Peter Ruting. Beide kunstenaars maken gebruik van de dynamiek van bolle, afwerende tegenover open, ontvangende objecten, beiden werken met glas.

Maar de waarheid is ook dat ik rivaliseer. Ik wil de man met het kunstenaarsoog zijn om me er vervolgens niet op voor te laten staan.

Maar ook ben ik de man die zich van zijn ‘oneigenlijke’ motieven bewust is terwijl ze zich ‘voltrekken’. Dus meld ik zuinig dat ik anders kijk, op het licht en het zegenen der schamelheid reageer, dat dat kan. Hij reageert beheersd, ik kijk hem aan en vraag me af wat zich achter de haag tanden afspeelt.

Even later haalt hij zijn gram. Ik zeg “1 gulden” in plaats van “1 euro”. Hij meteen: “Je leeft in het verleden, Age!”. 

Ik ken hem vier maanden. Hij werd vroeger veel gepest. Nu – en misschien ook toen al – is het een ambitieus baasje, die het nodige heeft gepresteerd. Maar hij moet elke week weer bewijzen dat hij volwaardig is. Achter het gesnoef hoor ik het vragen om erkenning. Door te zwijgen oefen ik macht over hem uit. Wek ergernis en krijg het terugbetaald.

Ik verschil niet wezenlijk van hem. Mijn zwijgen en deëscaleren komen voort uit moeheid om eigen en andermans kleinmenselijkheid. Maar ik verhef me tegelijk ook een beetje, ‘ik sta er boven’ (anders dan hij).

Op zulke momenten kan ik impulsiviteit – de goede – wel waarderen.

Een fijn tussenmenselijk gesprek in een zakelijke context is als lopen in een mijnenveld. De aandacht voor jouw persoon heeft een zakelijk doel. Je zelfonthulling kan daarom maar het best even functioneel zijn. Met aandacht voor een spontane performance.

Vandaag had ik drie van zulke gesprekken, oriënterend. Een ging over mijn hobby’s. Hobby’s dus. Een begrip waarmee ik grote moeite heb. Dat zei ik ook. Sigarenbandjes verzamelen is een hobby. Een hobby is een kalmeringsmiddel voor lijders aan verveling. Misschien lijden wij allen wel aan verveling. Toch, ik zou geen medewerker in mijn bedrijf willen met een hobby. De kruiswoordpuzzel! Spil van een wiel, open plek in een bos!

Met babbelen over een begrip vul je geen persoonlijk gesprek. Dus ik noemde “boetseren”. Boetseren! Nuffige dames die vrouwenfiguren in wisselend expressieve stand uit hun edele grondmateriaal wringen! Handen gekromd in uiteenlopende gradaties van wanhoop (= mijn partner is niet ideaal). Wulpse oudere vrouwenlijven vol zinnelijkheid. Moeders met kind, een onderwerp dat zich ook goed leent voor een semi-abstracte niet-expressieve uitbeelding. (even de opgespaarde ergernis van jaren geloosd)

     erg hè, van Camille Claudel

Om het nuffige van ‘boetseren’ zeg ik vaak “ik klei”. Maar dat is al snel net zo een maniertje. De viriele natuurmens met de poten in de grond, die in intiem contact met het oer produceert.

Ik leek te overtuigen als amateurkunstenaar (“technisch imperfect maar heb wel veel ideeën, krijg ik te horen en zo is het ook”). Mogelijk ook met mijn impliciete kernboodschap ”ik ben een creatieve ideeënman”. Maar om het even niet. Want ik ben niet bedreven in impression management.

Amsterdam CS vanmiddag: in de nok zijn met moeite twee ballonnetjes te zien, bij het hoogste punt van de tweede ‘driehoek’ van boven.

De eerste tijd schaaf ik aan mijn blog van gisteren.

Het liedje in mijn hoofd is het liedje van het blog van gisteren.

Dan de lectuur van vandaag.

Dan bereiken de geurende duinen mijn bewustzijn.

Ook kleine blaadjes aan bepaalde takken (op het eind

bij de bocht), o ja: lente, dingen in de knop, mijn zwelding.

Ik doe alsof ik op Mars rijd.

De aarde blijkt vertrouwd.

Ik vraag me af hoe de eerste, hoe een maanwandeling aanvoelt.

Ik heb dorst: ”aardbewoner!”

Ik rijd naar huis, schuif op het zadel.

Nietzsche wil heroïsch, nobel leven maar hij kan niet zonder meid.
Schrijft melodrama en hecht aan waarachtigheid.
Hekelt medelijden en ontziet de gevoelens van zijn
steunen en toeverlaat, vrome moeder en bigotte zus.

Nietzsche wil gulle gever zijn. De leerling wil niet.
Nietzsche noemt zich ‘noodlot’ maar ook ‘hansworst’.

Gisteren kruipt hij in de huid van de kluizenaar en maakt zich op
voor een leven van studie. Dan komt Lou voorbij en Nietzsche is verliefd,
spreekt hoge woorden van en lelijks over Rée, hoe dom.

Nietzsche gaat naar de kapper.
“Ik wil meer tussen de mensen leven”.

Nietzsche na de kapper

Nietzsche voelt zich soms verdomd alleen.

Zijn naam een klinkerloze nul
maar de klets van de zweep
van Chatsjatoerian.

Nietzsche!

‘Alle namen van de geschiedenis’
(de grote mannengeschiedenis).

Passie op zoek naar herkomst,
bestemming, transfiguratie.

T r a n s f i g u r a t i e:

• Gedaanteverandering van Jezus
• Gedaanteverwisseling in het algemeen
• Een schoolvak in de boeken van Rowling

O, je sokken door de wasmasjien.