Gisteren bezocht ik mijn jongste broer op de open middag van zijn beschermde woonvorm. Hij woont er nu een jaar, het was mijn eerste feest.

Tien jaar geleden werd de diagnose ’schizofrenie’ bij hem gesteld. Hij was toen 34. Dat is rijkelijk laat. Maar dat past bij het beloop in zijn geval: een langzaam maar gestaag verval.

Enkele jaren op weg in zijn nieuwe status van volledig afgekeurde man met erkende ziekte was hij inmiddels zeer aangewezen op ondersteuning van familie, professionele begeleiding, buurtgenoten en een enkele vriend uit het verleden. Niet dat hij het zo ervoer. Toen ongeveer werd ik bang voor mijn antwoord op zijn onverhoedse vraag (zo verbeeldde ik mij): wat is de waarde van mijn leven nu nog, voor wie voeg ik iets toe?

Een niet te loochenen werkelijkheid is dat wederkerigheid in het contact met mijn broer ontbreekt. Wederkerigheid is belangrijker voor de instandhouding van een relatie dan je denkt of wel zou willen. Mijn broer weet weinig van mijn leven de afgelopen twintig jaar en is niet in staat tot ‘meeleven’. Hij dwaalt binnen enkele seconden af en verandert van onderwerp. Ik ervaar verbondenheid op de momenten dat hij me open toelacht. Dat deed ik. Maar ik heb inmiddels mijn twijfels, zoals men kan twijfelen aan de liefde van een kat. In zijn sporadisch opduikende variant van een partnerwens maakt mijn broer nauwelijks onderscheid tussen de behoefte aan een huishoudster, verzorgster en partner. Hij is mijn moeder gewend.

Ook het contact met zijn familie lijkt soms functioneel, bedoeld om een of ander innerlijk evenwicht te helpen herstellen. Zo kan hij tevreden zijn met het inspreken van het antwoordapparaat. Hij werd eens kwaad op mijn oudere broer toen die de telefoon opnam; hij had het antwoordapparaat willen spreken!

Toen ik me die lastige vraag naar de waarde van zijn leven stelde, had ik voor mensen met een verstandelijke handicap een antwoord klaar, gebaseerd op Paul de Leeuw kijken: verstandelijk  gehandicapten leven de waarde voor van simpele directe ‘menselijkheid’ , contact maken, warmte.

Maar die biedt Peter niet. Gistermiddag schooierde hij over de binnenplaats, in zijn eigen wereld, een nadenkende frons op zijn gezicht. Sommigen riepen “Lach eens, Peter!”. Dan zette hij zich neer op een bankje of schoof aan bij een tafeltje en at gedachteloos de voorhanden zoutjes, alsof van buiten gestuurd, reagerend op prikkels, niet in staat ze te kanaliseren of weerstaan.

Het feest werd luister bijgezet met feestmuziek, veelal Nederlandstalig. Sommige medebewoners waagden zich voorzichtig aan een dansje, gestimuleerd door de begeleidsters. Veel bewoners haakten na een korte inspanning af, om later aan een nieuwe ronde mee te doen. Sommigen dansten in hun stoel.

Hun gedrag beantwoordde mijn vraag naar de waarde van sommige levens met forse beperkingen. Minstens roerden hun zelfacceptatie, taaie overlevingskunst of soms levenslust me.

• Een vrouw – naar gebruikelijke maatstaven fysiek flink ‘uit vorm’ – zong naar hartelust het refrein van “O, O Den Haag” mee met de begeleidingsdvd, microfoon in de hand, voorgenietend als het refrein eraan kwam. De boodschap: accepteer jezelf en doe het met wat je hebt.
• Een vrouw van eind twintig, begin dertig, zeer versufd overkomend, waagde zich een paar keer in de dansende massa. Ze hield het robotachtige van iemand zwaar onder de antipsychotica maar ze ging. Haar moeder keek haar stralend aan.
• Een huisgenote van mijn broer, eind vijftig, met een bochel en benen als luciferstokjes, danste een paar keer, gearmd met een begeleider. Ik ken de vrouw nauwelijks maar ze heeft iets met sieraden. Ze droeg vele ringen en had zich omhangen met kettingen. De kleuren waren goed op elkaar afgestemd. Het deed iets vermoeden over ‘vroeger’ en wekte de indruk waardigheid te willen uitdrukken.
• Een andere huisgenote van mijn broer bleek in dezelfde buurt als ons te zijn opgegroeid en op dezelfde lagere school te hebben gezeten, een paar klassen onder Peter. Haar leven nam een aparte afslag en zo zat ze hier, met drie kinderen, van wie ze met twee het contact had verloren na de scheiding van haar man. Ze herstelde van een opname en hoopte via deze tussenstap door te stromen naar begeleid en uiteindelijk begeleid zelfstandig wonen. Ze was sereen, vriendelijk, kwetsbaar/gevoelig en danste ‘dapper’ – haar zwaarlijvig lichaam aan wie weet afkeurende blikken blootgesteld.

Ik probeerde Peter te verleiden samen met mij te dansen. Hij reagerde afwijzend:

• “Ik ben geen homofiel!”.
• (Bij een tweede poging, iets later:) “Als je geen zin hebt, moet je zin maken!”. Een van de zinnen die mijn moeder hem vroeger voorhield, nu mij boos voorgehouden, alsof ik hem in mijn zak kon steken.

Peter trok zich vervolgens terug op zijn kamer. Ik ging nog even bij hem langs toen het feest afgelopen was, om 19 uur. Hij lag in bed. Hij zei: “Ik heb mijn tanden gepoetst, zonder tandpasta”.

Op zich kon ik zijn gedrag plaatsen, wanneer ik het begreep als dat van zoveel mensen van middelbare leeftijd, wie daagt dat prestaties achterblijven bij verwachtingen. Daarmee moeten velen in het reine komen. Ik ben niet geneigd mijn broer van die taak te willen ontslaan, ondanks zijn kapotte mentale machinerie.

Maar zijn slappe praat en uitvluchten ergerden me en kunnen niet verexcuseerd met zijn ’schizofrenie’. Zijn uitvluchten waren zo simpel, dat het geen twijfel leed: hij verzon ze zonder gêne ter plekke. Hij stopte energie in de uitvlucht in plaats van de oplossing. 

Het in stand houden van zijn “midlife crisis”-illusie vereist het afgeven op zichzelf en anderen. Op mensen met ‘maar’ een Mavo-opleiding (laat staan erger). Hij meent – op basis van een uitslag van een test van lang geleden, door zijn bedrijf aangevraagd toen zijn presteren achterbleef bij zijn HEAO-niveau  - van ‘laag Mavo’-niveau te zijn. Dat betreurt hij zeer. 

De aanblik van een man die zichzelf niet accepteert is niet prettig. Maar pas vervelend wordt het als hij de enige is die het doet, daarin volhardt en o.a. door naar beneden te trappen.

Peter zit in de ontkenningsfase en ’sleept iedereen mee’. Hij doet het overigens veel meer als er familie op bezoek komt. Ik gun hem acceptatie van de boodschap voorgeleefd door sommige van zijn medebewoners: Ik heb hier niet om gevraagd. Ik ben hier. Zet de muziek aan!

Daar kan ik ook nog wat van leren.

In de namiddag spreek ik twee vrouwen die ïnteresse hebben getoond voor de vrijwilligersorganisatie waarvoor ik actief ben. Locatie: een terras vlakbij het station. Situatie: ik vind beide aantrekkelijk.

Drie momenten:
1. In een kort moment van bewustwording schakel ik en richt me op de zakelijke kant van ons samenzijn. Ik ben tevreden over mijn snelheid (zoals wanneer een auto zich willig naar je voegt).

2. “Ik ben middelbaar”, begin ik over de leeftijdsamenstelling van mijn groep. Het beoogd soepele vervolg stokt een beetje in mijn keel. Zo’n gemakkelijke mededeling vind ik het toch niet. Achteraf vraag ik me af waarom ik überhaupt over leeftijd begin. Het lijkt op “Don’t mention the war”.

Don’t mention the war

3. Bij het opstappen complimenteer ik een van de dames met haar montuur. Mijn eigen nieuwe bril maakt me nog even meer gespitst op brilmonturen (de andere vrouw valt mijn compliment overigens even later bij).
- “Het is een Specsavers hoor”.   
- ”O, ik dacht dat het een of ander Frans designmerk was”.
Achteraf lijkt mijn compliment een verkapt: ”Ik heb zin in je, jij misschien ook in mij?”.

Je kunt vooral een middelbare man zien worstelen met het besef van voorbije kansen bij jonge dames. Mij treffen bekende patstellingen rond ‘waarachtigheid’ als streefdoel:

• In het jezelf ontmaskeren lijk je ‘waarachtig’. Maar de ontmaskering volgt – telkens - op de eerdere leugen.
• Op een bepaalde manier ben je altijd jezelf, ook in het je anders voordoen. Dat drukt op ‘echte’ wijze onzekerheid uit, bijvoorbeeld, of je het in de gaten hebt of niet*.
• Je impulsen beheersen is een ingreep op ‘natuur’ maar toegeven aan impulsen niet perse ’waarachtig’. Zonder waarderingen, normen, gaat het leven niet. In het begin komen die van buiten maar op een bepaald moment kies je er voor. Vanaf dat moment is naar je normen willen leven ‘waarachtig’ willen zijn.  Eerste en tweede natuur botsen, ‘echtheid’ wordt ingewikkeld.
• Overigens weet je niet altijd zo zeker wat ontmaskering en wat maskerade is.

Dit is de veilige intellectualisering achteraf. Live vind ik de betrapte ‘behoeftigheid’ onprettig. Zou ik misschien niet moeten doen.

*: Maar hier sputter ik tegen: de fanatieke homobestrijder verraadt mogelijk in zijn fanatisme zijn homoseksualiteit. Hij is in zijn gedrag zowel echt als onecht maar als ik moet kiezen, weet ik het wel: onecht. Geperverteerd als fanatisme kermt ’natuur’ om erkenning. Maar misschien is hier doorslaggevend: de mate waarin de persoon werkelijk ‘onbewust’ fanatiek is, bijvoorbeeld zelfs geen dromen heeft waarin zeer begeerlijke mannen voorkomen. Of dat kan bestaan, weet ik niet.

Het gegeven is bekend: een man ontdekt ’s ochtends dat hij in een insect is veranderd. Kafka, De gedaanteverwisseling.

Pas verklaarde iemand op de radio Kafka de grootste schrijver van de twintigste eeuw. Naar ik aanneem uitgenodigd ter gelegenheid van de nieuwe uitgave van zijn verzameld werk.

“Dat is waar ook, Kafka”, dacht ik. Ik las hem op mijn negentiende, als eerstejaarsstudent die zich breed wilde ontwikkelen. En nu heb ik hem herlezen, althans dit verhaal.

Context: sinds zijn verandering heeft Gregor nog niet gegeten. Zijn zus zet een bakje zoete melk met wittebrood voor hem neer. Maar van melk houdt Gregor niet meer.

Gregor was zeer benieuwd wat zij hem ervoor in de plaats zou brengen, en maakte allerlei veronderstellingen. Maar nooit had hij kunnen raden, wat zijn zuster in haar goedheid werkelijk deed. Zij bracht hem, om zijn smaak te weten te komen, een hele keuze, alles op een oude krant uitgespreid. Er was oude, halfrotte groente; benen van het avondmaal, die door gestolde witte saus waren omgeven; een paar rozijnen en amandelen, kaas, die Gregor twee dagen geleden oneetbaar had verklaard, een droog stuk brood, een gesmeerde boterham en een gesmeerde boterham met zout. Bovendien zette zij bij dit alles nog de waarschijnlijk voorgoed voor Gregor bestemde kom neer, waarin zij water had geschonken. (..) Gregors pootjes snorden, nu het op eten aankwam. Zijn wonden moesten overigens ook helemaal genezen zijn, hij had er geen hinder meer van, hij was er verbaasd over en dacht eraan, hoe hij zich, meer dan een maand geleden, met een mes een klein beetje in zijn vinger had gesneden, en hoe hem die wond eergisteren nog pijn had gedaan.

Dan volgt de passage die me raakte.

‘Zou ik nu minder fijngevoelig zijn?’ dacht hij en zoog al begerig aan de kaas, waartoe hij zich voor alle andere spijzen dadelijk en duidelijk had aangetrokken gevoeld. Vlug achter elkaar en met ogen die van voldoening traanden, at hij de kaas, de groente en de saus op; het verse voedsel smaakte hem daarentegen niet, hij kon er niet eens de reuk van verdragen”.

De passage bracht in herinnering hoe ikzelf als tiener worstelde met seks. Nette jongen willen blijven, de geaccepteerde spijzen eten (geestelijke liefde) maar tot over je oren in bedorven kaas zitten, voor je beseft wat je aan het doen bent.

Aandoenlijk is de onmachtige, voor aanvang verloren strijd tegen je natuur. Aandoenlijk het schuldgevoel dat je smaak onfatsoenlijk is.

Zijn geilheid overviel. Hij zette niet te miskennen geurvlaggen. Ze zou het ruiken, het zou de geringste handeling kleuren.