Wierook en ander rookgordijn


De Bill Viola-expositie in Museum De Pont bevat veertien ‘intieme’ videowerken. Ik was er niet kapot van.

Ik ging ook om enkele Kapoor’s en het beeld van geplette klei van
Guido Geelen weer eens te zien. Ze stonden helaas bijna alle in depot

Viola’s esthetiek – ik bedoel: datgene wat zeggingskracht probeert te hebben, dat wat ‘spreekt’/appelleert – is conventioneel. Naaktheid en de frontale aanblik als uitdrukking van ‘eerlijkheid’, bijvoorbeeld.

‘Eerlijk naakt’ (uit: Acceptance)

Hetzelfde anders: Four hands. Ik bekeek het steeds veranderende beeld enige mi- nuten met plezier. De handen als grillige insecten, die in korte tijd de wonderlijk- ste vormen aannemen, met allerlei zwemen van expressie (een zich krommend dier, dreigend). Ik merkte soms de dwingende kracht van conventionele/natuur- lijke gebaren (bij mij althans): een gebalde vuist = spanning, twee handen plat tegen elkaar = wikken, contemplatie (kerkelijke conventie).

Maar dan lees je de brochure. De gebaren “zijn beïnvloed door bronnen die va- riëren van boeddhistische moedras tot 17de-eeuwse Engelse chirogrammaticale tabellen”. De bewegingen spreken dus niet ‘vanuit zichzelf’, zijn geen Van Maa- nen-choreografie, maar verkeersborden, de instructievideo van een docente gebarentaal.


Ook de expressiviteit van Memoria – een strijd in lage resolutie met de vergan- kelijkheid/vergetelheid – is conventioneel (“One day I wrote her name upon the strand, but came the waves and washed it away”)

Memoria

Pathetiek

Acceptance – 2 van de 8 minuten; misschien ervaart ook u
het direct appeal van water als ‘schoonspoelend’, ‘zuiverend’. 

De toelichtingen in de tentoonstelingsbrochure zijn bijna steeds gezwollen. Accep- tance: “Een vrouw alleen staat naakt op de drempel van de dood en verzamelt al haar wilskracht om voor het laatst over te stappen naar de wereld van de leven- den”.

Four hands: de vier handenparen zijn van grootmoeder Viola, echtpaar Viola en kind Viola, zie hier het verglijden van de tijd, “zowel de parallelle handelingen van de individuele personen in het heden (..) als de grotere bewegingen van de stadia van het leven van de mens”.

Memoria is een portret van het menselijk lijden. Een korrelig beeld van een mannengezicht, soms nauwelijks waar te nemen, drukt angst, verdriet en smart uit in langzaam opkomende en zich ontwikkelende golven van emotie”

Andere pathetiek voegt de brochuretekst toe door te melden dat Viola werkt van- uit autobiografische aanleidingen: “Grote thema’s in de beeldende kunst, zoals leven en dood, transformatie, initiatie, afscheid en ontmoeting, hebben van meet af aan een rol gespeeld in het werk van Bill Viola. Hij heeft zich daarbij la- ten inspireren door gebeurtenissen in zijn eigen leven, bijvoorbeeld de geboorte van zijn kinderen en het sterven van zijn ouders, maar weet deze persoonlijke onderwerpen altijd boven zichzelf uit te tillen”. Misschien – maar in conventionele gestes.

Overigens wordt deze bombast een enkele keer afgewisseld met krachteloos/laf ‘en toen’-proza dat beschrijft zonder positie ten opzichte van het werk te kiezen:

“Twee vrouwen zitten naast een marmeren waterreservoir op een kleine binnenplaats. Zwijgend wachten ze geduldig en lijken zich slechts af en toe bewust van de aanwezigheid van de ander. Hun wake wordt plotseling onderbroken wanneer het hoofd van een jonge man uit het reservoir verschijnt. Vervolgens rijst zijn hele lichaam op, terwijl het water over de rand klotst. Het neerkletterende water trekt de aandacht van de oudere vrouw die opstaat” (enz).

Humor

Misschien is Viola minder pathetisch dan de tentoonstellingbrochure. Maar op ba- sis van ‘Negen pogingen om onsterfelijkheid te bereiken’ (en de loodzware titels van sommige andere werken) betwijfel ik dat. In deze video houdt Viola een aantal keer zijn adem in en laat die weer ontsnappen.

lengte van het volledig kunstwerk: 18 minuten

Deze video had met een Wim T Schippers-touch van ‘nieuwe lulligheid’ gemaakt kunnen zijn. Maar nee. De brochure: “Een man slaagt er niet in zijn gelofte om de dood te verslaan gestand te doen”.

Het platte vlak

Viola denkt vanuit het platte vlak. Verdienstelijk is zijn kleurgevoel. Ook kan hij goed uitlichten. Maar als voornaamste toepassing van video is het te weinig om het medium levensvatbaar te maken.

Heaven and Earth

Die platte vlak-gerichtheid (en de beperkingen ervan) zie je mijns inziens af aan Heaven and Earth. Ik bekeek de combinatie van houten steel en monitors op es- thetische kwaliteiten maar het bleef tarra, vulgewicht. Het virtuele kunstwerk, de videobeelden, verbindt zich niet met de 3D-vormentaal van steel en kussenvormi- ge monitor.

Het zou wat anders zijn als de monitor bijvoorbeeld aan een draad hing die zou kunnen breken. Trek je dit door naar het feitelijke werk, dan geeft Viola met zijn ‘verpakking’ aan te menen een ‘eeuwig’ thema bij de kladden te hebben.

De kern van het kunstwerk is het (tegen)over elkaar projecteren van een voor- stelling van een stervende grijsaard en een baby. De brochure: “Het glazen op- pervlak van de schermen weerspiegelt het beeld van het tegenoverliggende scherm door het eigen beeld heen, net zoals leven en dood elkaar reflecteren en inhouden”. JAHA.

Interessantere videokunst – en dat heeft mijns inziens o.a. met het 3D-karakter te maken – vind ik Nam June Paik’s TV Buddha. Paik ontregelt je waarneming. Ook TV Buddha speelt trouwens met de dimensie tijd.

De ontkenning van film

De toegevoegde waarde van de dimensie tijd (en ermee spelen) zou belangrijke ontdekking van Viola  zijn geweest in zijn verkenning van het medium video. De (technische) mogelijkheid van bewegend beeld, in contrast met het statische schilderij. Viola’s creatieve aanwending van deze mogelijkheid is overigens soms banaal: slow motion.

Opvallend en voor mij onbegrijpelijk is de ontkenning van film. Video verhoudt zich immers niet alleen tot de schilderkunst. Afgezet tegen film is Viola’s werk zowel gewichtigdoenerig als technisch onbeholpen. Om de een of andere reden moest ik ter plekke aan filmmaker Tim Burton denken, als weerlegging van Viola. Ik denk om diens technische en inhoudelijke inventiviteit binnen het conventio- nele.

De macht van het water

Naar verhouding leuk en fris vind ik The reflecting pool, een vroeg werk.

The reflecting pool – internet lijkt me een betere omgeving voor deze video dan het museum, waar de steriele sfeer van heiligheid/ernst om ‘kunst’ hangt of je je als bezoeker te weer moet stellen tegen het vervelende spel ‘zie mij eens bijzonder/geweerde buitenstaander zijn’.

de geest als vuurvliegje

Ik ben zelf gevoelig voor de esthetiek en metaforiek van water. Waterreflectie, een wereld die met een rimpeling uitgewist kan, water als zuiverend. Dus iets in mij kijkt met plezier naar sommige video’s van Viola. Small saints bijvoorbeeld. Vijf mensen, elk met een eigen monitor, treden vanuit een schimmig donker, in zwartwit, naar voren, kruisen een watergordijn, nemen kleur aan, om dan weer terug te keren en te verdwijnen in het duister. Ook hun blik is frontaal. Het heeft iets van een uitbeelding van de existentiële situatie, ‘even tussen twee stilten luid’. En, hoe primitief van opzet ook, voor mij zijn de drie ingrediënten – van zwartwit naar kleur, van onscherp naar scherp, watergordijn als drempel – effec- tief.

De brochuretekst maar weer eens: “Zes mensen naderen uit de duisternis en stuiten op een onzichtbare drempel op de grens tussen leven en dood”.

Maar andere kunstwerken maken mijns inziens een krachtiger gebruik van water in de toepassingsfeer van transcendentie, absolutie (of de onmogelijkheid daar- van). Bijvoorbeeld Gober’s werk in het Baselse Schaulager (niet voor niets opge- nomen in mijn Beelden). Hiervan kan ik helaas geen clip vinden (achter de grof uitgevoerde betonnen Maria is een gouden waterval; door de geopende koffers kijk je vijverscènes in – januari 2011: eindelijk een clip! Kijk vanaf 1.42 minu- ten!)) .

Eigenlijk vind ik de latere films van Tarkovski alles al eens beter gedaan hebben dan de videowerken van Viola.

Advertenties

1 comment so far

  1. frank waaldijk on

    Age, dank voor je uitnodiging op mijn blogpost over Bill Viola om op je post hierboven te reageren.

    Ik kan me ook heel goed vinden in wat je hierboven schrijft, alhoewel ik zelf dus daarnaast ook een veel positievere ervaring had.

    Dat heeft een beetje te maken met houding, denk ik, en die houding gaat bij mij ook regelmatig op en neer. Maar bij Bill Viola heb ik eigenlijk de teksten en uitleg grotendeels overgeslagen – beetje eigenwijs, aan de andere kant vind ik dergelijke teksten vaak ook gezwollen en bederven ze soms mijn kijkplezier-, de thematiek leek me duidelijk genoeg zonder verklaring.

    Ook heb ik wel de meeste, maar toch lang niet alle werken uitvoerig bekeken, omdat een aantal me niet aanspraken. Ik heb me in mijn bespreking vooral gericht op die werken die me wel aanspraken.

    En zelfs daarin zitten inderdaad een aantal clichés, maar daar had ik meestal niet veel last van, omdat ik het beeld zelf toch mooi/intrigerend/ontroerend vond.

    Ik heb, als ik een positieve bril op heb, meestal meer zin om naar het sterke van een werk te kijken dan naar het zwakke; het geacteer in Acceptance vond ik zwak, maar ik kon gewoon prima mijn aandacht op het visueel esthetische van dat licht/water/lichaam richten, en dat vond ik bijzonder. En dat in en out faden…geweldig, ook omdat het zo langzaam is gedaan.

    Maar bij de video over mensen bij een afscheid/begrafenis (? het is nu wel een tijd geleden) vond ik het echt een en al cliché en eigenlijk niet om aan te zien…!

    Toch vond ik het als geheel een boeiende en mooie ervaring. En dat heb ik vaker als ik naar een expositie ga, dat ik tevreden ben als ik een paar bijzondere werken heb gezien. En dan mag de rest echt veel minder zijn.

    Verder ken ik de meeste andere werken niet die je aanhaalt, maar ik sluit zeker niet uit dat er nog interessanter werk is gemaakt. Alleen ben ik wat milder geworden: het hoeft van mij allemaal niet het beste van het beste te zijn, als het me maar ergens raakt en inspireert, dan ben ik echt al heel blij.

    hartelijke groet, Frank


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: